Του Αλέκου Χατζηκώστα

Δημοσιογράφου-συγγραφέα

 

Μία άγνωστη σελίδα της τοπικής ιστορίας είναι αυτή της λειτουργία Στρατοδικείου στη Βέροια κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Για το ζήτημα αυτό έχω αναφερθεί στο βιβλίο μου «Η Ημαθία στον 20ο αιώνα. Στιγμές της Ιστορίας της» και με το συγκεκριμένο άρθρο θέλω να δώσω επιπλέον στοιχεία, με τη προτροπή να υπάρχει ευρύτερη ενασχόληση με το όλο ζήτημα.

Να σημειώσω από τη αρχή ότι το αρχειακό υλικό των Εκτάκτων Στρατοδικείων της περιόδου 1946-1951 διασώζεται στο Αρχείο του Διαρκούς Στρατοδικείου Αθηνών. Εκεί φυλάσσονται οι 200 περίπου τόμοι Πρακτικών και Αποφάσεων που εξέδωσαν τα λειτουργούντα Στρατοδικεία. Τα βιβλία Πρακτικών είναι ταξινομημένα ανά Έκτακτο Στρατοδικείο και δεμένα ανά έτος. Συνοδεύονται από τα βιβλία Αποφάσεων, τα οποία ακολουθούν την ίδια ακριβώς τυποποίηση. (Το επόμενο διάστημα θα προσπαθήσω να έχω πρόσβαση στο σύνολο του υλικού).

Οι Ημαθιώτες αγωνιστές συνήθως δικάζονταν μέχρι την ίδρυση του Στρατοδικείου της Βέροιας, σε αυτό των Γιαννιτσών ή λιγότερο της Θεσσαλονίκης.

Σύμφωνα με το Βασιλικό Διάταγμα  «Περί συστάσεως εκτάκτων τοπικών στρατοδικείων» (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, Τεύχος Α΄, φ.198, 20/06/1946), καθορίζονταν οι περιοχές αρμοδιότητας του κάθε Εκτάκτου Στρατοδικείου (συνολικά 11) ως εξής που ενδιαφέρει την περιοχή μας: Θεσσαλονίκης, με εδαφική περιφέρεια τους Νομούς Θεσσαλονίκης, Χαλκιδικής και την Πιερία . Γιαννιτσών, το Νομό Πέλλας και την επαρχία Βέροιας (μιας και δεν είχε δημιουργηθεί επίσημα ο νομός Ημαθίας). Να σημειώσουμε ότι μέχρι το τέλος του Εμφυλίου πολέμου, ιδρύονται

συνολικά 24 Έκτακτα τοπικά Στρατοδικεία σε όλη τη χώρα, και 6 Έκτακτα  Μεραρχιακά (για περιπτώσεις υπαγομένων σε στρατιωτικές μονάδες), με αποτέλεσμα να υπάρχει Έκτακτο Στρατοδικείο στις περισσότερες πρωτεύουσες Νομών.

Στις 20 Απρίλη 1948, δημιουργείται αυτό της Βέροιας (ύστερα από την κατάργηση αυτού των Γιαννιτσών), με εδαφική περιφέρεια τους Νομούς Πέλλας και Ημαθίας. Καταργήθηκε στις 10/3/1950.

Το νομοθετικό πλαίσιο

Το διάστημα που ακολούθησε τη Συμφωνία της Βάρκιζας σημαδεύεται απότην έκρηξη της λεγόμενης «Λευκής τρομοκρατίας» και την προσπάθειας αναμόρφωσης του αστικού πολιτικού συστήματος. Η έξαρση του φαινομένου της μεταβαρκιζιανής «Λευκής Τρομοκρατίας» αποτελούσε την πιο σκληρή έκφραση της πολιτικής που ακολούθησε το αστικό στρατόπεδο προκειμένου να αναχαιτίσει τη σημαντική επιρροή του ΚΚΕ και του ΕΑΜικού κινήματος.

Μία από τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για τη σταθεροποίηση του μεταπολεμικού Κράτους ήταν, ασφαλώς, η λεγόμενη νομική του θωράκιση. Η εφαρμογή της «έκτακτης» Δικαιοσύνης, μέσα από τη λειτουργία των Εκτάκτων Στρατοδικείων της περιόδου 1946-1949, αποτέλεσε έκφραση της επιδίωξης του αστικού κράτους να επιβάλει την κυριαρχία του, προσαρμοσμένης στις ιδιαίτερες συνθήκες που διαμόρφωνε η ένοπλη ρήξη. Το «Γ΄ Ψήφισμα»  υπήρξε το σπουδαιότερο προς αυτή την κατεύθυνση νομοθέτημα της εποχής. Στις διατάξεις του Γ΄ Ψηφίσματος συμπυκνώνεται το πνεύμα όλης της προϋπάρχουσας νομοθεσίας επί ζητημάτων «δημοσίας ασφαλείας και τάξεως», της «πάταξης του κομμουνισμού » και της «αντικαθεστωτικής» δράσης, τα σημαντικότερα σημεία της οποίας έχουν ήδη αναλυθεί. Παρόλα αυτά, η τομή που επιφέρει το Γ΄ Ψήφισμα έχει να κάνει με τη θέσπιση και καθιέρωση του λεγόμενου «αντεθνικού» εγκλήματος, καθώς και την απόλυτη διεύρυνση του όρου αυτού, με άμεση συνέπεια την ταύτιση, κατά το πνεύμα της «Εθνικοφροσύνης », κάθε –υποτιθέμενης– «αντικαθεστωτικής» ενέργειας με «αντεθνική» (άρα προδοτική) δράση.

Σύμφωνα με το άρθρο 11, «Τα αδικήματα τα στρεφόμενα κατά της Ασφαλείας του Κράτους, της Δημοσίας Τάξεως και ειρήνης και τα υπό του παρόντος προβλεπόμενα εκδικάζονται οιαδήποτε και αν είναι η ιδιότης των αυτουργών ή συνεργών, εάν μεν διεπράχθησαν εν Θράκη, Μακεδονία, Ηπείρω και Θεσσαλία, υπό των κατ’ άρθρον 215 του υπ’ αριθ. 2803/1941 Αναγκαστικού Νόμου συνιστωμένων διά Β. Διατάγματος […] Δικαστηρίων […]», στην αρμοδιότητα των οποίων «δύνανται να υπαχθώσι και τα κοινά αδικήματα κατά προσώπων και περιουσιών οσάκις εκτείθεται διά τούτων […] εις κίνδυνον η Ασφάλεια ή διασαλεύεται η Δημοσία Ταξις». (Ψήφισμα Γ΄).

Με βάση τα παραπάνω, σύμφωνα προς το άρθρο 11 του Γ΄ Ψηφίσματος, ιδρύονται Έκτακτα Στρατοδικεία σε διάφορες περιφέρειες της χώρας.

Ιδιαίτερο ρόλο στη γενίκευση του εκφοβισμού και της περαιτέρω καταστολής έπαιξε ο ΤΟΔ΄/1871, ο «πέλεκυς» του οποίου στεκόταν μόνιμα πάνω από την καθημερινότητα της υπαίθρου, ενώ το κλίμα «πολιτικής ασφυξίας» εντός των αστικών κέντρων συμπλήρωνε ο Α.Ν.509/1947 (τέλη 1947) και η κήρυξή τους σε «κατάσταση πολιορκίας» με την ενεργοποίηση του Νόμου ΔΞΘ΄/1912 «Περί καταστάσεως πολιορκίας».

Η εφαρμογή των παραπάνω νομοθετημάτων, είτε αυτόνομα είτε συνδυαστικά με το Γ΄ Ψήφισμα, δεν άφηνε πολλά περιθώρια αποφυγής της παραπομπής στα Έκτακτα Στρατοδικεία. «καλύπτοντας» νομικά κάθε «παράνομη» πράξη.

Η ευρύτατη εφαρμογή του ΤΟΔ΄/1871 είχε να κάνει, εκ των πραγμάτων, με την ανάγκη αντιμετώπισης (και τιμωρίας) των πληθυσμών των χωριών και των κωμοπόλεων της υπαίθρου, με τους οποίους διατηρούσαν επαφές τα κατά τόπους τμήματα του ΔΣΕ. Συγκεκριμένα, με βάση αυτόν τον Νόμο, παραπέμφθηκαν χιλιάδες κάτοικοι της υπαίθρου, ως «τροφοδότες» ή «πληροφοριοδότες» ανταρτών, για «συνέντευξη» (επαφές) μαζί τους –ή και υπόθαλψή τους-, αλλά και –βάσει του άρθρου 4 του Νόμου– επειδή δεν ανέφεραν αυτές τις επαφές τους στις Αρχές. Υπό μία έννοια, τον ρόλο που έπαιζε ο ΤΟΔ΄/1871 στην «εκκαθάριση » των «μετόπισθεν» στην ύπαιθρο, έρχονταν να συμπληρώσουν ο Α.Ν.509/1947, ο ΔΞΘ΄/191299 και οι σχετικοί με την προστασία της «δημοσίας τάξεως» Νόμοι, στα αστικά κέντρα.

Ειδικότερα η δημοσίευση του Α.Ν.509/1947 (27/12/1947) αντανακλούσε τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα που είχε πάρει η ένοπλη ρήξη, από το φθινόπωρο του 1947 και έπειτα. Η κήρυξη του ΚΚΕ (και των υπόλοιπων οργανώσεων) εκτός Νόμου έθετε την καταστολή των «υποστηρικτών της προδοτικής ανταρσίας» των πόλεων σε νέες βάσεις. Αν μέχρι τότε ένα μέλος του ΚΚΕ ή του ΕΑΜ κινδύνευε να χαρακτηριστεί ως «εχθρός της Πατρίδας», επειδή η πολιτική του ένταξη ενείχε την «πρόθεση διάπραξης εγκλήματος» ή συμμετείχε σε «προπαρασκευαστικές» –ενός «αντεθνικού» εγκλήματος– ενέργειες, από το τέλος του 1947 και έπειτα ήταν η ίδια η ιδιότητά του ως μέλους (του ΚΚΕ ή του ΕΑΜ) που τον καθιστούσαν  «προδότη» και «εχθρό». Ο Α.Ν.509/1947, επομένως, κάλυπτε όλες εκείνες τις «ασάφειες» και γενικότητες που επέβαλε στην κοινωνική και πολιτική ζωή της χώρας το Γ΄ Ψήφισμα, απογειώνοντας

πλέον την κρατική καταστολή ενάντια σε κάθε αντίθετη προς της αξίες της «Εθνικοφροσύνης» φωνή.

Το ζήτημα των ποινών. (Στατιστικά στοιχεία)

Την περίοδο λειτουργίας τους (1946-1951) τα Έκτακτα Στρατοδικεία εκδίκασαν συνολικά 26.810 υποθέσεις εκ των οποίων οι 20.404 κατέληξαν σε τελική ετυμηγορία. Το σύνολο των ετυμηγοριών που εκδόθηκαν ανέρχεται στις 55.291. Η πλειοψηφία τους αφορά άνδρες, ενώ το 13,20% των ετυμηγοριών αφορά γυναίκες.

Τα περισσότερα στρατοδικεία λειτούργησαν ως τις αρχές του 1950, ενώ έως το 1951 λειτούργησαν τα Έκτακτα Στρατοδικεία Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Λάρισας και Δράμας, τα οποία εκδίκαζαν υποθέσεις από γύρω νομούς (άρα και της Ημαθίας). Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία στα στρατοδικεία Γιαννιτσών και Βέροιας (1946-1950) είχαμε συνολικά 2.605 ετυμηγορίες. Αναλυτικά 1946: 370, 1947: 775, 1948: 952, 1949: 491, 1950: 17.

Όσον αφορά το ύψος των ποινών: Εις θάνατον: 297. Ισόβια: 275.  Πρόσκαιρα δεσμά (10-20 χρόνια):226. Ειρκτή (5-10 χρόνια): 40. Φυλάκιση (έως 5 χρόνια): 330. Απαλλαγή: 684. Αθώωση: 751. Άλλες ποινές: 2. Να σημειώσουμε εδώ ότι Απαλλαγή ποινής σήμαινε ότι ο κατηγορούμενος κρίνονταν ένοχος παράβασης αλλά  αναγνωρίζονταν «ελαφρυντικά » (όπως «πλήρης σύγχυση») κατά την τέλεση του αδικήματος και δεν του επιβαλλόταν καμία ποινή. Ωστόσο, αυτό δεν σήμαινε πως αφηνόταν ελεύθερος να επιστρέψει στην «κανονικότητά » του. Κάποιοι, αν και είχαν απαλλαγεί πάσης ποινής, κρίθηκε σκόπιμο να τεθούν υπό διοικητική επιτήρηση ως

επικίνδυνοι για τη δημόσια ασφάλεια.

Για παράδειγμα καθ΄ όλο το Β΄ μισό του 1947, από τις αίθουσες του Εκτάκτου Στρατοδικείου Γιαννιτσών, σε σύνολο 406 ατόμων, πέρασαν –είτε μεμονωμένα είτε ανά μεγαλύτερες ομάδες– 60 πολίτες της Έδεσσας, 76 της Βέροιας και 21 από τη Νάουσα, εμπλεκόμενοι σε υποθέσεις που άπτονταν του Γ΄ Ψηφίσματος.  Μαζί με τους 10 ακόμα κατοίκους Γιαννιτσών, το ποσοστό των κατηγορουμένων από τα τέσσερα αστικά κέντρα των Νομών Πέλλας και Ημαθίας ανέρχεται στο 41,13%, φανερώνοντας το μέγεθος της καταστολής και σε αυτή την περιοχή.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα: Από 3/5/1949-9/2/1950 είχαμε από το Στρατοδικείο της Βέροιας καταδίκες σε θάνατο 8%, σε ισόβια 21,6%, από 0-10 έτη 35,10%, από 10-20 έτη 31,10%, ενώ η συνολική φυλάκιση ήταν 710 (!) χρόνια.

Όσον αφορά τη κοινωνική σύνθεση των καταδικασθέντων: Σε σύνολο 360 ατόμων (που υπάρχουν στοιχεία για το 1949-1950) το 13% ήταν γυναίκες, 21 εργάτες και εργάτριες, 2 μαθητές, 3 από το χώρο της Αυτοδιοίκησης, 18 επαγγελματίες, 7 στρατιώτες, 3 μαίες, ένας επιχειρηματίας και γεωργοί 239. Όσον αφορά τον τόπο καταγωγής 35 ήταν από Νάουσα, 14 από Έδεσσα, 31 από περιοχές της Πέλλας και οι υπόλοιποι από Βέροια και χωριά Ημαθίας.

Οι καταδικαστικές αποφάσεις συνολικά στην Ελλάδα σε θάνατο, ανέρχονται σε 6.198. Το ποσοστό στα στρατοδικεία Γιαννιτσών- Βέροιας ανέρχεται σε 25,38%. (Κατά έτος: 1946: 42, 1947: 68, 1948: 166, 1949:20, 1950: 1.)

Δεν εκτελέστηκαν όλες οι θανατικές καταδίκες που επιβλήθηκαν ωστόσο ο τελικός αριθμός τους δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Σύμφωνα με τα στοιχεία που προκύπτουν από τις αποφάσεις του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου, καθώς και τα αντίστοιχα στοιχεία από την έρευνα στα ΦΕΚ, όπου δημοσιεύτηκαν μετατροπές θανατικών καταδικών, προκύπτει πως μετατράπηκαν τουλάχιστον 1.837 από αυτές.

Ορισμένες δίκες

Αξιοποιώντας τις εφημερίδες της εποχής αλλά και σχετική βιβλιογραφία παραθέτουμε ορισμένες περιπτώσεις που αφορούν την Ημαθία.

-Τα εγκαίνια γίνονται με τη δίκη 36 κατοίκων των χωριών της Ημαθίας. Σε αυτή καταδικάζονται 6 σε θάνατο, 3 σε ισόβια και 4 σε διάφορες ποινές.

- 8 Ιούνη 1948 έχουμε μέλη της ΝΟΦ.

- Στις 24 Ιούλη 1948 έχουμε νέα δίκη 30 κατοίκων από Εδεσσα για συνεργασία με τους αντάρτες. Σε θάνατο καταδικάστηκαν 4, σε ισόβια 4, σε 20 χρόνια 1 και απαλλάχτηκαν 19.

- «Το Στρατοδικείο Βέροιας σε 7ωρη συνεδρίαση κατέληξε στις εξής αποφάσεις: Δις εις θάνατον: Δημήτριοςς Καλύβας, Θεόδωρος Πιστοφίδης. Δις ισόβια: Αντώνιος Τζίκας, Γιώργος Μανωλίδης, Θωμάς Δαβαρίδης. Απαξ ισόβια: Νικόλαος Λαγούδης, Μαρία Ζιώγα, Ευγενία Δημητριάδου, Ισμήνη Τζίκα. Επίσης καταδικάστηκαν σε πολύχρονες φυλακίσεις οι: Αναστάσιος Ιωαννίδης (10 χρόνια), Περικλης Γούναρης (15), Φωτεινή Τολιοπούλου (19), Γιώργος Μαυρίδης (20), Δημήτριος Πεντεφούντας (3), Καλλιόπη Παπακωνσταντίνου (1,5), Ενώ στη δίκη αυτή απηλλάγησαν οι: Ουρανία Τζίκα, Σουλτάνα Κυρατσού, Γιώργος Θεμελής, Μαρία Μυτιλέκα, Γώργος Μυτιλέκας, Ευφροσύνη Δημητριάδου, Παναγιώτα Φωτιάδου, Ευδοξία Ζωγράφου, Αναστάσιος Δημητριάδης, Ιωάνης Βαφειάδης, Δημήτριος Βρέσκος, Αντώνιος Κόγιας, Γιώργος Ζαμπούνης και Μαρία Ρήγα (Μακεδονία 18/5/1948)

- «Βέροια 30/9/1948: Υπό του Εκτάκτου Στρατοδικείου εξεδώθη η απόφασις για την κατά το Πάσχα του 1947 ανατίναξιν του εργοστασίου ηλεκτροφωτισμού Βεροίας. Κατεδικάστηκαν οι: Λιαλιάρος Δημήτριος 9 φορές εις θάνατον, Μισυρλή Λίνα εις θάνατον, Στολτίδου Μαρία εις θάνατον. Αθωώθηκαν αι φύλακαι του εργοστασίου Κρεμίτσας Βασίλιος, Σημαντάκος Αντώνιος, Τσέλιας Αναστάσιος και Καβάκης Παναγιώτης» (Ελληνικός Βορράς 2/10/1948)

- Στις 7/8/1949 επιβάλει ποινή ισόβια και στη συνέχεια ποινή θανάτου σε γεωργούς από Πέλλα. Στην ίδια δικάσιμο (14/5/1949) επιβάλει σε μία νοικοκυρά από Πέλλα ποινή 20 χρόνων.

- Στις 29/7/1949 δικάστηκαν 5 άτομα (1 μαθητής) από την ίδια οικογένεια. Από αυτούς ο μαθητής απαλλάχτηκε, ενώ επιβλήθηκε στον άνδρα ποινή θανάτου και στη γυναίκα ισόβια.

- Οι παραπομπές για παραβάσεις του ΤΟΔ΄/1871 στόχευαν στην αποκοπή των ανταρτών από τους ανθρώπους της υπαίθρου, οι οποίοι, πολλές φορές, δεν μπορούσαν να αποφύγουν τη συνάντηση με τους αντάρτες, ακόμα και αν δεν είχαν πρόθεση να βοηθήσουν. Έτσι, 3 βοσκοί παραπέμφθηκαν στο Έκτακτο Στρατοδικείο Βέροιας το 1948 για παράβαση διατάξεων του ΤΟΔ΄/1871, επειδή «άναψαν φωτιά για να κάψουν τα χόρτα που δεν τρώνε τα βόδια και έτσι ανήγγειλαν στους συμμορίτες τα καταδιωκτικά μέτρα των αρχών». Ο 13χρονος μάρτυρας κατηγορίας κατέθεσε πως τη φωτιά την άναψαν μαζί με τον συνομήλικο του κατηγορούμενο, γιατί «είχαμε βραχεί και είχε κρύο, για να ζεσταθούμε» Τελικά το Έκτακτο Στρατοδικείο, με Αρ. Απ.49/1948 τους αθώωσε.

- Σχετικά με τα πρώτα χτυπήματα πολιτικών οργανώσεων πόλεων ενδεικτική είναι η περίπτωση της Νάουσας, όπου, λίγες μόλις ημέρες μετά την ψήφιση των «εκτάκτων μέτρων» (Ιούλης 1946), εξαπολύθηκε ένα μεγάλο κύμα καταστολής και τρομοκρατίας. Αφορμή στάθηκε η νυχτερινή επίθεση αντάρτικων ομάδων εναντίον των δυνάμεων της Χωροφυλακής Νάουσας και μικρών τμημάτων Πεζικού (ΠΖ) του εθνικού στρατού, στις 30 Ιούνη προς 1 Ιούλη. Σύμφωνα με τα ανακοινωθέντα της Χωροφυλακής, «πολυμελής συμμορία ενισχυθείσα και υπό των κομμουνιστών κατοίκων της πόλεως Ναούσης επετέθη εκ πολλών σημείων κατά των Καταστημάτων Χωρ/κής Ναούσης και του εκεί εδρεύοντος Τάγματος Στρατού χρησιμοποιήσασα βαρύν οπλισμόν και τροχειοδεικτικά βλήματα».Ο αιφνιδιασμός που δέχτηκαν οι δυνάμεις της Χωροφυλακής και η αδυναμία να αντιμετωπίσει τους επιτιθέμενους αντάρτες αποδόθηκε στην «υπονομευτική» δράση των κομμουνιστών εντός της πόλης, οι οποίοι (σύμφωνα με το Ανακοινωθέν των Αρχών) έκρυψαν την «150μελή κομμουνιστική συμμορία» στα σπίτια τους, ενώ «ολίγον προ της συμπλοκής είχον αποκόψει τα τηλεφωνικά και τηλεγραφικά καλώδια». Σύμφωνα με το Ανακοινωθέν της Χωροφυλακής Νάουσας, οι δυνάμεις της αντεπιτέθηκαν και έτρεψαν σε φυγή τους αντάρτες. Στην Έκθεση, ωστόσο, της 31ης Τ/ρχίας της ΧΙ Μεραρχίας του εθνικού στρατού, αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι δεν υπήρξε καμία επαφή μεταξύ Στρατού και Χωροφυλακής και έτσι «ουδεμία συντονισμένη ενέργεια καταδιώξεως των αναρχικών εγένετο ούτε ευθύς ως ήρχισεν η συμπλοκή ούτε μετά την αποχώρησιν τούτων», ενώ «άπαντες Στρατός και Χωρ/κή περιωρίσθησαν εις μίαν παθητικήν άμυναν». («Γ΄ ΣΣ/ Γραφ. Πληροφοριών προς ΓΕΣ/ΔΕΠΛΗ, «Προσβολή πόλης Νάουσας από αναρχικούς», Θεσ/νίκη, 09/07/1946, στο ΓΕΣ/ΔΙΣ, Αρχεία του Εμφυλίου Πολέμου,Τόμος 2ος, Αθήνα 1998, σ.293). Αυτό στάθηκε η αφορμή για μαζικές συλλήψεις  ΕΑΜιτών και κομμουνιστών της πόλης και τον εκτοπισμό πολλών από αυτούς με αποφάσεις της Επιτροπής Δημοσίας Ασφαλείας, ενώ 68 από τους συλληφθέντες (στην πλειοψηφία τους, εργάτες) παραπέμφθηκαν στο Έκτακτο Στρατοδικείο Γιαννιτσών με την κατηγορία της συμμετοχής στην ένοπλη επίθεση «κατά των Αρχών και των οργάνων της Δημοσίας τάξεως». Στη δίκη που πραγματοποιήθηκε ένα μήνα μετά την επίθεση (27-31 Ιούλη), εκτός από 5 άτομα, τα οποία κατηγορούνταν για παράβαση του άρθρου 3§1 με την κατηγορία «επί προσβολής εκ συστάσεως και διά βίας κατά των Αρχών και των οργάνων της Δημοσίας τάξεως», γιατί –«σύμφωνα με πληροφορίες» (και όχι ασφαλή στοιχεία) συνέπραξαν στην επίθεση ενόπλως, με ορμητήρια σπίτια εντός της πόλης, όλοι οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι παραπέμφθηκαν επί της ουσίας ως «ηθικοί αυτουργοί», σύμφωνα με την αντίστοιχη λογική που είχε πια εισαχθεί με το Γ΄ Ψήφισμα. Κατά την ακροαματική διαδικασία, αφενός επικράτησε η λογική της «συλλογικής ευθύνης», και αφετέρου αποθεώθηκε το πνεύμα της τιμωρίας της –υποτιθέμενης– «πρόθεσης διάπραξης εγκλήματος». Με βάση αυτά τα δυο στοιχεία, οι μάρτυρες κατηγορίας επαναλάμβαναν διαρκώς τη (δυνητική) εμπλοκή των κατηγορουμένων στην επίθεση, χωρίς να καταθέτουν συγκεκριμένα στοιχεία. Είναι ενδεικτικά τα λόγια του Διοικητή της Υποδ/νσης Χωρ/κής Νάουσας, Μοιράρχου Στ. Φουράκη, όταν αναφέρεται στο ζήτημα της –υποτιθέμενης– συνδρομής των εντός της πόλης «αναρχικών»: «[…] οι συμμορίται δεν ηδύναντο να εισδύσουν εις την πόλιν και να προσβάλλουν τας θέσεις των οργάνων της τάξεως άνευ συμπράξεως των εντός της πόλεως αναρχικών οι οποίοι ασφαλώς υπέδειξαν εις αυτούς τας θέσεις των φυλακίων δώσαντες ασφαλείς πληροφορίας περί της δυνάμεως εις άνδρας και όπλα των Αστυνομικών οργάνων ως και του Στρατού»…(Κατάθεση μάρτυρα κατηγορίας Διοικητή Χωρ/κής Νάουσας, Μοιράρχου Στ. Φουράκη). Από την άλλη, οι συλλήψεις που ακολούθησαν δικαιολογήθηκαν ως αναγκαίες ώστε να εμποδιστεί «σχεδιαζόμενο

πραξικόπημα», «το οποίον θα ελάμβανε χώραν την 4ην Ιουλίου».

Ανάμεσα στους συλληφθέντες, μάλιστα, ήταν και στελέχη του συνδικαλιστικού κινήματος και του ΕΑΜ από τη Θεσσαλονίκη (ο εκπρόσωπος του ΕΑΜ Θεσσαλονίκης, Ηλίας Αποστολίδης, ο δημοσιογράφος της «Λαϊκής Φωνής», Γιάννης Χαρατζίδης, και ο Πασχάλης Πουσκουλέλης, ως εκπρόσωπος του ΕΚΘ), τα οποία είχαν καταφθάσει στη Νάουσα ύστερα από τις πρώτες συλλήψεις. Σύμφωνα με τον βασικότερο μάρτυρα κατηγορίας (και στις δύο δίκες), η κατάσταση που είχε διαμορφωθεί στην πόλη της Νάουσας, μετά τις πρώτες συλλήψεις των εντός της πόλης «υπευθύνων» της επίθεσης, ήταν «επαναστατική», «διότι οι ομοϊδεάται των συλληφθέντων αναρχικών εσημείωνον δραστηρίας κινήσεις προκαλούντες τους φιλησύχους πολίτας και λέγοντες εις αυτούς “θα δείτε σε λίγο τι θα γίνη” και τούτο διότι υπήρχε πληροφορία ότι θα κατήρχοντο εκ Θεσ/νίκης εκπρόσωποι του ΕΑΜ». Κατά την ένορκη κατάθεσή του στη διαδικασία της προανάκρισης, ο Φουράκης υποστήριξε ότι το «πραξικόπημα» σχεδιάστηκε, ύστερα από σχετικές οδηγίες που έδωσαν στους κατηγορούμενους «στελέχη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ Βέροιας», όπου είχαν μεταβεί οι πρώτοι την προηγούμενη ημέρα (3 Ιούλη). Επίσης, ανέφερε ότι «υπεύθυνα μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ είχον μεταβεί την προηγουμένην [3 Ιούλη] εις Βέρροιαν όπου συνηντήθησαν με τους κατηγορουμένους, έλαβον οδηγίας εκ μέρους αυτών διά το πραξικόπημα το οποίον θα ελάμβανε χώραν την 4ην Ιουλίου και επέστρεψαν αυθημερόν εις Νάουσσαν». Ως μέρος αυτών των «δραστήριων κινήσεων» –και προετοιμασίας «πραξικοπήματος», που απειλούσαν τη δημόσια τάξη ο Φουράκης αναφέρει την απεργία που εκδηλώθηκε, στις 4 Ιούλη, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τις συλλήψεις και τα υπόλοιπα μέτρα που πήραν οι Αρχές.

Ωστόσο, επικαλούμενος «αξιόπιστες πληροφορίες» (τις πηγές των οποίων δεν μπορούσε να αναφέρει «λόγω του κινδύνου τον οποίον θα διέτρεχε εις την περίπτωσιν ταύτην η ζωή των [πληροφορητών]»), σκοπός των απεργών ήταν «εξερχόμενοι ομαδικώς εις τας οδούς να προκαλέσουν τοιαύτην σύγχυσιν εις τα όργανα της τάξεως ώστε να δοθεί η ευκαιρία εις τους συμμορίτας και πετύχουν την κατάλυσιν των Αρχών και τον φόνον των οργάνων της τάξεως και των Εθνικοφρόνων πολιτών». Όπως, τέλος, υποστηρίζει, «τεκμήριο» του σχεδίου κατάλυσης των Αρχών ήταν «το γεγονός ότι οι οπαδοί του ΚΚΕ και του ΕΑΜ από της προηγουμένης ήδη προκλητικώς ανέφερον την αναμενόμενην άφιξιν αυτών [των ανταρτών], ήτις είχεν ως άμεσον αποτέλεσμα την αποθράσυνσιν αυτών και την δημιουργίαν επαναστατικής καταστάσεως εν τη πόλει». Τα ίδια με τον Φουράκη υποστήριξαν και οι υπόλοιποι μάρτυρες κατηγορίας, οι οποίοι ταυτόχρονα προσπάθησαν να αναδείξουν το «σωτήριο» ρόλο της Χωροφυλακής, ώστε να αποτραπεί το υποτιθέμενο πραξικόπημα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι απέναντι στους 10 παρόντες μάρτυρες κατηγορίας (κυρίως χωροφύλακες) παρουσιάστηκαν στο πλευρό των κατηγορουμένων 63 μάρτυρες υπεράσπισης, αποδεικνύοντας, σε κάποιο βαθμό, τη δυναμική που διατηρούσε το ΚΚΕ –και– στην πόλη της Νάουσας, στην πρώτη ακόμα φάση της εφαρμογής του Γ΄ Ψηφίσματος. Όπως, όμως, ήταν αναμενόμενο, το κύμα υποστήριξης των κατηγορουμένων δεν απέτρεψε τις καταδικαστικές αποφάσεις σε βάρος τους. Κατά την πρώτη μεγάλη δίκη μελών της ΚΟ Νάουσας, πέντε κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη, τέσσερις σε πρόσκαιρα δεσμά (11 έως 18 ετών), ένας σε ειρκτή επτά ετών, σε 25 κατηγορούμενους επιβλήθηκαν ποινές φυλάκισης

2 έως 4½ ετών, ενώ οι υπόλοιποι 33 κατηγορούμενοι απαλλάχθηκαν «λόγω αμφιβολιών». Η πρώτη αυτή μαζική παραπομπή μελών της ΚΟ Νάουσας αποτέλεσε ένα μόνο μικρό μέρος της τρομοκρατίας που είχε ενταθεί ήδη μετά τις εκλογές. Το πρώτο δείγμα περί του τι θα επακολουθούσε ήταν η δολοφονία του Προέδρου του

ΕΚ Νάουσας, Γιώργου Βουτυρά, στις 17 Απρίλη 1946,90 με δράστη μέλος της «Χ». Τον Σεπτέμβρη του 1947, θα ολοκληρωθεί το χτύπημα της ΚΟ Νάουσας, με την παραπομπή άλλων 15 μελών της, με τις κατηγορίες της «Εσχάτης προδοσίας», της συμμετοχής τους σε «προπαρασκευαστικές ενέργειες» (διενέργεια εράνων, σύνδεση με τις αντάρτικες ομάδες μέσω «σημειωμάτων», κ.ά.) και της «τροφοδότησης Κ/Σ». ΔΣΑ, Έκτακτο Στρατοδικείο Γιαννιτσών, Αρ. Απ.170/1947.)

Η έρευνα για το όλο ζήτημα θα συνεχιστεί και πιθανά θα οδηγήσει σε σχετική έκδοση βιβλίου.

Τέλος αναφέρω το ζήτημα των εκτελέσεων την περίοδο αυτή στη Βέροια. Ένα θέμα για το οποίο έχω προφορικές μαρτυρίες αλλά όχι μέχρι τώρα γραπτά ντοκουμέντα κάτι που είναι προς διερεύνηση!

ΠΗΓΗ:

Εφημερίδες (ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΒΟΡΡΑΣ, ΝΕΟΣ ΑΓΩΝ)

Η Ημαθία στον Εμφύλιο 1945-1949 (Α. Χατζηκώστας)

Η Ημαθία στον 20^ο αιώνα (Α. Χατζηκώστας)

Τα έκτακτα στρατοδικεία της περιόδου 1946-1950 (Νίκος Στ. Μηχιώτης)

Η πολιτική λειτουργία της στρατιωτικής δικαιοσύνης. Τα έκτακτα στρατοδιεκία του εμφυλίου 1946-1951 (Δόμνα Κόφφα, Σίσσυ Τσαβδαρά, Ιωάννα Τσιγκάνου, Χάρης Ροζάκος, Παναγιώτης Μαυρέλης)

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΒΕΡΟΙΑ σε δύο συνέχειες 19 και 26/5

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.