Παρουσιάστηκε στη Νάουσα το βιβλίο του Γιώργου Μαργαρίτη «1821 Ενάντια σε Φρούρια και Τείχη. Μία μικρή εισαγωγή για την Ελληνική Επανάσταση»

Την εκδήλωση άνοιξε ο Θωμάς Τσουκαλάς, επικεφαλής της Λαϊκής Συσπείρωσης και Δημοτικός Σύμβουλος Νάουσας.

Στη συνέχεια παρέμβαση για το βιβλίο έκανε ο Γιώργος Σανίδας, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Λιλ στη Γαλλία.

Στο τέλος ο Γιώργος Μαργαρίτης αναφέρθηκε σε πλευρές του βιβλίου του και απάντησε σε πλήθος ερωτήσεις του κοινού.

Ολόκληρη η παρέμβαση του Γιώργου Σανίδα

Καταρχήν θα ευχαριστήσω τους διοργανωτές για την πρόσκλησή στην σημερινή εκδήλωση, με επίκεντρο το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Γιώργου Μαργαρίτη, που έχει ως θέμα την πρώτη περίοδο της Επανάστασης του 1821. 

Βέβαια είναι δύσκολο όσο κι αν το θέλει κανείς ν΄ αρχίσει αποφεύγοντας ορισμένες κοινοτοπίες. Από την άλλη επιβάλλεται ν΄ αναφερθεί στα δύο βασικά σκέλη του θέματος, δηλαδή στο βιβλίο, και στον ίδιο το συγγραφέα, που όπως και να το κάνουμε, όσο κι αν συνιστούν μια ενότητα, αποτελούν δύο ξεχωριστές οντότητες. Ο συγγραφέας είναι κάτι πολύ πιο ευρύ και σύνθετο από το πνευματικό του προϊόν – πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για τον Γιώργο Μαργαρίτη ιδιαίτερα ως πνευματική και πολιτική προσωπικότητα του οποίου το ιστορικό επιστημονικό έργο δεν είναι παρά ένα τμήμα μιας ιδιαίτερα πολύπλευρης παραγωγής και παρουσίας. Όσο για το ίδιο το βιβλίο τώρα, το εκάστοτε βιβλίο, κι αυτό από τη στιγμή που τυπώνεται και διατίθεται έχει μια δική του αυτόνομη ζωή.

Δε θα πλατιάσω όμως σε παραπέρα συστάσεις, μια και ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι γνωστός σε όλους μας.

 Όσο για το θέμα μας τώρα, το βιβλίο του Γιώργου Μαργαρίτη με τίτλο «Ενάντια σε φρούρια και τείχη», κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2020 και πραγματεύεται επί της ουσίας τις απαρχές και την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, πιο συγκεκριμένα την περίοδο που εκτείνεται την προπαρασκευή, με έμφαση στη φάση του λεγόμενου νεοελληνικού Διαφωτισμού και της Φιλικής Εταιρείας, μέχρι την άλωση της Τριπολιτσάς.

Δεν είναι ανάγκη να τονίσουμε ότι είμαστε φέτος στα 200 χρόνια από την έναρξη της ελληνικής επανάστασης του 1821. Παρά την πανδημία και τους περιορισμούς της ζήσαμε στο μέτρο του δυνατού τους επίσημους εορτασμούς όπως ζούμε ακόμη τις επιμέρους εκδηλώσεις. Οπότε, κατά κάποιο τρόπο, και εκ μέρους της επιστημονικής ιστοριογραφίας είναι αναμενόμενο να συγγράφουν, ειδικά οι γνωστοί και καθιερωμένοι ιστορικοί, που έχουν κι ένα σεβαστό σε αριθμό αναγνωστικό κοινό, βιβλία και δημοσιεύματα σχετικά με το συγκεκριμένο μέγιστο γεγονός. Το ίδιο συμβαίνει και με εκπομπές στην τηλεόραση, στα οποία πρέπει να προστεθεί ο Τύπος, το διαδίκτυο κ.τ.λ.

Έχουμε λοιπόν να κάνουμε, ως προς το ημερολογιακό και συμβαντολογικό κομμάτι, με την ιδρυτική πράξη του ελληνικού κράτους-έθνους. Παράλληλα είναι ευκαιρία για την κυρίαρχη ιδεολογία να εκφραστεί μέσα από την επέτειο αυτή ώστε να ενισχύσει και να μεταδώσει το κεντρικό συστημικό αφήγημα, ενώ ταυτόχρονα οι διάφορες τάσεις στο εσωτερικό του συστήματος αντανακλούν διαφορετικές επιδιώξεις και συμφέροντα. Παρά τις φαινομενικά αντιπαρατιθέμενες απόψεις στο πλαίσιο της συστημικής ιστοριογραφίας – δυστυχώς δεν έχουμε το χρόνο να επεκταθούμε – π.χ. σημεία αντίθεσης μεταξύ άλλων είναι ο βασικός ή όχι ρόλος του πολιτικού φιλελευθερισμού, η εθνική συνέχεια από την Αρχαιότητα και το Βυζάντιο ή όχι, κ.τ.λ. ενώ κοινός τόπος είναι η επικέντρωση στην απαλλαγή από την οθωμανική κυριαρχία, η κατάκτηση της εθνικής απελευθέρωσης και η αποκατάσταση του ελληνικού έθνους έστω και ατελώς.

Ο Γιώργος Μαργαρίτης πηγαίνει σίγουρα πιο μακριά από τις κυρίαρχες τάσεις. Καταρχήν επιδιώκει να επικεντρωθεί σε ένα περιορισμένο χρονικό ορίζοντα, αλλά ιδιαίτερα νευραλγικό. Αφιερώνει λοιπόν 350 πυκνές σε περιεχόμενο και εκτύπωση σελίδες για την πρώτη, την πιο κομβική, την ιδιαίτερα κρίσιμη περίοδο, της ένοπλης επαναστατικής εξέγερσης των Ελλήνων ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Με βάση αυτό θα μπορούσαμε να πούμε ότι το βιβλίο χωρίζεται σε δυο βασικές ενότητες: από τη μια στην φάση της πολιτικής, ιδεολογικής, ψυχολογικής προετοιμασίας της επανάστασης, από την άλλη στα πρώτα στρατιωτικά και πολεμικά γεγονότα από την Μολδοβλαχία στο Μωριά, με καταληκτικό σημείο την Άλωση της Τριπολιτσάς στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, δηλαδή 6-7 μήνες μετά την έναρξη των εχθροπραξιών στη Μολδοβλαχία και στην Πελοπόννησο.  Η Άλωση της Τρίπολης από τους έλληνες επαναστάτες αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός μεταξύ άλλων ως προς την εδραίωση της Επανάστασης στο Μωριά, η οποία παρά τα σκαμπανευάσματα αποτέλεσε το ορόσημο ανατροπής του κέντρου της Οθωμανικής εξουσίας και την ίδρυση του ελληνικού κράτους-έθνους.

Ίσως φαίνεται εύλογο για κάποιους, αλλά όπως και να έχει, από μόνη της η επιλογή της χρονικής εξειδίκευσης είναι σαφές δείγμα ότι ο συγγραφέας προσβλέπει σε μια διαπραγμάτευση πέρα από την πεπατημένη, κάνει μια δύσκολη επιλογή, μια επιλογή εμβάθυνσης χωρίς να διστάζει να αναμετρηθεί με την ανάγκη λεπτομερούς περιγραφής και ανάλυσης σε ιδιαίτερα θέματα. Από την άλλη βέβαια δεν καταπιέζει την ελευθερία της αφηγηματικής ροής.

Ταυτόχρονα όμως με την εμβάθυνση ο Μαργαρίτης επιδιώκει και μια διεύρυνση του βλέμματος στη συγκεκριμένη φάση σύλληψης, προετοιμασίας και εκδήλωσης της Επανάστασης με τη διεισδυτική του ματιά. Έτσι αφενός έχουμε την επιστημονική θέαση, με την επιλογή και την οριοθέτηση του θέματος, αφετέρου έχουμε την διδακτική παιδαγωγική επιλογή. Μέσα από τη δεύτερη βλέπουμε τον δάσκαλο που ξεδιπλώνει αριστοτεχνικά την δεξιοτεχνία του και καθιστά προσιτά, ευχάριστα θα έλεγα, σύνθετα γεγονότα και καταστάσεις σαν ένα «απλό» ανάγνωσμα, που και ο λιγότερο μυημένος μπορεί να προσεγγίσει.

Έτσι, ο Μαργαρίτης μας δίνει μια ενδιαφέρουσα εκδοχή για την οργάνωση και την διεξαγωγή της επανάστασης στη γένεσή της, ανοίγοντας την πόρτα να διακρίνουμε, μεταξύ άλλων, τον δομικό ρόλο νέων κοινωνικών δυνάμεων, ειδικά της αστικής τάξης. Ο ίδιος, το τελευταίο διάστημα, έχει δώσει κλειδιά για την ανάγνωση του βιβλίου σε πρόσφατες δημόσιες ομιλίες και συνεντεύξεις του. Όπως έχει πει σε ανύποπτο χρόνο: «Θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να κατανοήσουμε το ο,τιδήποτε χωρίς να μελετήσουμε την κοινωνική, την ταξική διαστρωμάτωση». Μας λέει εδώ ότι κάθε ιστορικό γεγονός ακόμη και μια επανάσταση που εκδηλώνεται με αφετηρία την επιθυμία της εθνικής απελευθέρωσης και ανεξαρτησίας διαθέτει το κοινωνικό-οικονομικό της, το ταξικό όπως λέμε, πρόσημο που είναι καθοριστικό. Ειδικά για την περίοδο που κυοφορείται η ελληνική επανάσταση είναι σαφές ότι ο κοινωνικός μετασχηματισμός στην ποσοτική έκφραση – δηλ. τη δημιουργία μιας επαρκούς αστικής τάξης –   λάμβανε πλέον ορισμένα ολοκληρωμένα χαρακτηριστικά. Έτσι δίπλα στις ήδη διαμορφωμένες αστικές δυνάμεις φορείς του καπιταλισμού όπως οι μεγαλέμποροι και οι πλοιοκτήτες, μαζί με μικρότερους βιοτέχνες και μεταπράτες, άλλες παραδοσιακές δυνάμεις με φεουδαρχική προέλευση και φυσιογνωμία, όπως τμήμα των κοτζαμπάσηδων, συμμετείχαν όλο και περισσότερο στην αναπαραγωγή του κεφαλαίου στην εσωτερική και ακόμη περισσότερο στην διεθνή καπιταλιστική αγορά. Όπως είπε πάλι πρόσφατα ο ίδιος ο Γιώργος σχετικά με τον συγκεκριμένο μετασχηματισμό: «Περνούμε από μια φάση όπου η καλλιέργεια της γης στήριζε τα θεμέλια της οικονομίας και όπου η κατοχή, η ιδιοκτησία και η νομή της γης, διαμόρφωνε τους όρους της ταξικής κυριαρχίας, σε μία φάση όπου το εμπόριο, το εμπορικό κεφάλαιο, έχει συσσωρευτεί σε βαθμό που να υπαγορεύει αλλαγές τόσο στην παραγωγική διαδικασία όσο και στην κοινωνική διαστρωμάτωση. Η μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία - που υπηρετεί τη συσσώρευση κεφαλαίου διαμέσου των εμπορεύσιμων προϊόντων των ‘φυτειών’ -, οφείλει πλέον να συνυπολογίσει την ισχύ της εκκολαπτόμενης βιομηχανίας που έχουν τροφοδοτήσει και γιγαντώσει οι ναπολεόντειοι πόλεμοι».

Αντίστοιχες είναι και οι αλλαγές στον Ελλαδικό και ευρύτερο αιγαιακό χώρο,  που εντείνονταν από το διεθνοποιημένο εμποροναυτικό κεφάλαιο το οποίο γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη μετά την Γαλλική Επανάσταση σε συνδυασμό με άλλες κοινωνικές δυνάμεις που συμμετείχαν στην καπιταλιστική ανάπτυξη και που εχθρεύονταν τη φεουδαρχική εξουσία των σουλτάνων η οποία με τη σειρά όχι μόνο δεν το εξυπηρετούσε αλλά τον περιόριζε ή και το συνέθλιβε. 

Έτσι, η απελευθερωτική επανάσταση των Ελλήνων, για την πολυπόθητη ανεξαρτησία, διέθετε έναν ταξικό ηγήτορα που δεν είναι άλλος από την διαμορφωμένη αστική τάξη και τους νέους ποικίλους συμμάχους της. Σε όλα αυτά τα επίπεδα, διακρίνεται ο ρόλος της αστικής τάξης, δηλαδή των εμπόρων, των πλοιοκτητών, των βιοτεχνών, των αστοποιημένων γαιοκτημόνων και αξιωματούχων, αλλά και όσων εξαρτώνταν άμεσα ή έμμεσα από αυτούς, υπαλλήλους, ναύτες, εργάτες, επαγγελματίες αλλά και φτωχούς ή ακτήμονες αγρότες. Ταυτόχρονα οι οραματιστές της επανάστασης δεν παραλείπουν να τονίζουν την ανάγκη για απαλλαγή από την τυραννία, την κοινωνική αδικία, μηνύματα που εκφράζουν τα πιο φτωχά στρώματα της κοινωνίας.

Θα ανέφερα δυο παραδείγματα, μεταξύ άλλων, με τα οποία ο Μαργαρίτης μας δείχνει τις παραπάνω τάσεις στην πολιτική τους έκφραση:

Αφενός το κοινωνικό πρόσημο της Φιλικής Εταιρείας, που είναι το οργανωμένο συνωμοτικό επαναστατικό σχήμα για την προετοιμασία της εξέγερσης, που ιδρύθηκε και στελεχώθηκε από εμπόρους και υπαλλήλους εμπορικών οίκων πριν προσελκύσει πλουσιότερους αστούς, ισχυρούς προύχοντες και βέβαια το φτωχό λαϊκό στοιχείο.

Αφετέρου την κατά τόπους δυναμική αυτενέργεια των αστικών δυνάμεων, που πάντοτε εκφράζεται από μια συνειδητή εμπροσθοφυλακή, η οποία από τις βολταιρικές διακηρύξεις για ανοχή, ανεξιθρησκεία και ελεύθερη βούληση, ατομικές ελευθερίες, πέρασε τότε σε ένοπλη δράση, με ομάδες τύπου πολιτοφυλακής κατά το πρότυπο των ευρωπαϊκών αστικών επαναστάσεων προεξαρχούσης βέβαια της Γαλλικής. Μεταξύ αυτών την περίπτωση της Πάτρα.

Θα επιμείνω, για λόγους συντομίας, ότι βιβλίο του Μαργαρίτη δεν απευθύνεται μόνο στον εξειδικευμένο αναγνώστη, τον επιστήμονα, τον φοιτητή, τον ιστοριοδίφη, τον ιστοριολάτρη... Είναι προσιτό σε ένα ευρύ κοινό, μια και είναι ένα ευχάριστο ανάγνωσμα, με ενιαία συνεχή αφήγηση και ροή, με συναρπαστική εξιστόρηση των ιστορικών γεγονότων και των καταστάσεων με τρόπο που καθηλώνει τον αναγνώστη.

Όμως τα παραπάνω δεν επισκιάζουν τον κύριο λόγο ύπαρξης το βιβλίου αυτού, που αναγράφεται ξεκάθαρα στον τίτλο και που είναι μια πραγματική εισαγωγή στην ιστοριογραφική προσέγγιση του 1821 και της ιστορίας της ίδρυσης ελληνικού κράτους στην εποχή του καλπάζοντος καπιταλισμού, την εποχή της δημιουργίας των κρατών-εθνών. Από την άποψη αυτή το έργο του Γιώργου Μαργαρίτη προωθεί εισαγωγικά την συζήτηση για την συνολική ουσία των πραγμάτων, όχι μόνο την πολιτικο-στρατιωτική αλλά και την κοινωνικοοικονομική. Μέσα από αυτή την εισαγωγή αναδεικνύεται η ανάγκη για την παραπέρα μελέτη και εμβάθυνση του ζητήματος, του κεντρικού ζητήματος γύρω από το μεγάλο αυτό ιστορικό γεγονός: πώς διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε κοινωνικοοικονομικά το αρχικό επαναστατικό μόρφωμα που οδήγησε στην ίδρυση του ελληνικού κράτους-έθνους υπό την ηγεσία της ελληνικής αστικής τάξης. Κι εδώ η αναζήτηση αυτή συναντά μοιραία την συλλογική έρευνα και διαπραγμάτευση της φυσιογνωμίας της Ελληνικής Επανάστασης όπως αυτή διαγράφεται στο πλαίσιο του σύγχρονου ταξικού κινήματός μας, που είναι δυναμική και καρποφόρα το τελευταίο διάστημα, αρχής γενομένης με την συλλογική έκδοση για την Επανάσταση του 1821  από τις εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή.

Έτσι με βάση αυτά που λέει και αυτά που δε λέει, μια και είναι εξειδικευμένο χρονικά, το βιβλίο του Γιώργου Μαργαρίτη αποτελεί έναν βατήρα για να πάμε μακρύτερα στην ανάγνωση και μελέτη με όσα τώρα διαθέτουμε δημοσιευμένα αλλά και στην παραπέρα έρευνα που μένει να διεξαχθεί σε αυτήν την κατεύθυνση.  

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Προηγούμενο άρθρο

Ολόκληρο το Πρόγραμμα της Εύηχης Πόλης 2021

Επόμενο άρθρο

Νάουσα: Σήμερα η παρουσίαση του βιβλίου του καθηγητή Γιώργου Μαργαρίτη : «1821 Ενάντια σε Φρούρια και Τείχη. Μία μικρή εισαγωγή για την Ελληνική Επανάσταση»