Να πούμε αλήθειες για την απελευθέρωση της Βέροιας (16/10/1912)

«….Οι πλούσιοι μπέηδες, εξ’ άλλου, ήσαν πολλοί, τύποι μάλλον διεθνείς, όπως όλοι όσοι αισθάνονται βαρεία την τσέπη. Το συμφέρον και μόνον αυτό κανονίζει κάθε φοράν τα δημόσια φρονήματα και πολιτικά αισθήματα των. Οι μπέηδες, λοιπόν, με την λεπτήν εκείνην όσφρησιν, την οποία έχουν εις ομοίας περιστάσεις οι ομοιοί των, είχαν αντιληφθή από ημερών την θέσιν των πραγμάτων και πολλά διδαχθέντες από τα γενόμενα εις την πόλιν των Σερβίων εξήντλησαν όλην των την επιρροήν, την κοινωνικήν ισχύν και το γόητρον απέναντι του όχλου των ομοθρήσκων των.

Κατά τας κρισίμους στιγμάς της υποχωρήσεως επέτυχαν να κατευνάσουν τον ερεθισμόν και να προλάβουν αντεκδικήσεις εναντίον των χριστιανών, αι οποίαι ως έφευκτον αποτέλεσμα θα είχαν μίαν αντεξέγερσιν των τελευταίων ευθύς ως ο ελληνικός στρατός ήθελεν εμφανισθή προ της πόλεως. Και τα έξοδα μιας τοιαύτης ιστοπρίας αναμφιβόλως θα τα επλήρωναν αυτοί. Την πολιτικήν των συνεπλήρωσαν οι μπέηδες της Βεροία ελθόντες εις συνενόησιν προς του Ελληνας προκρίτους, προς τους οποίους εξωμολογήθησαν ότι, της περιουσίας των εξασφαλιζομένης, τους ήτο εντελώς αδιάφορον αν οι χρεώσται των θα συνελαμβάνοντο εις το εξής εν ονόματι του Σουλτάνου Μωάμεθ του Ε’ ή του Βασιλέως Γεωργίου του Α’. Τους παρακάλεσαν δε να εξασκήσουν την επιρροήν των επί του ελληνικού πλήθους και τοιουτοτρόπως έλειψαν όλα τα δυσάρεστα μιάς αιφνιδίας, αλλαξοκυριαρχίας, φόνοι, εμπρησμοί και διαρπαγαί.

Ο Τουρκικός όχλος άλλως τε, όταν δεν του υποδαυλήσης τον θρησκευτικό του φανατισμόν, όταν δεν τον εξερεθίσης, είνε διατεθειμένος να δέχεται και τα φοβερώτερα των γεγονότων με φιλοσοφικήν απάθειαν…

Οι μόνοι άνθρωποι τους οποίους δεν κατόρθωσε να κερδίση διόλου η πολιτική των μπέηδων, ήσαν οι νοικουραίοι της μεσαίας τάξεως η οποία εις όλας τα χώρας αποτελεί και θ’ αποτελή επί αιώνας πολλούς, διά παντός ίσως, ανεξάντλητον εστίαν εθνικού αισθήματος. Ενώ οι ακτήμονες του όχλου, μαζεμένοι στα πεζοδρόμια ή τα σταυροδρόμια, μας έβλεπαν να παρελαύνωμεν με τη απλήν περιέργειαν θεατών ταινίας κινηματογράφου, οι μικροαστοί, φροντίσαντες προηγουμένως να κλείσουν τα μαγαζάκια των δια κάθε ενδεχόμενον, μας έρριχναν πίσω από τα θολά τζάμια των μικρών καφενείων, ματιές γεμάτες από δυσκόλως συγκρατούμενον μίσος…»

(Σπύρος Μελάς, «Πολεμικαί Σελίδες από τον Ελληνοτουρκικόν πόλεμον του 1912», Αθήναι 1913)