Πριν τον «σεισμό»...

Της Έλενας Μποτζιολή*

Η όξυνση των αντιθέσεων και η προετοιμασία πολεμικής αναμέτρησης επιτάσσουν τη μέγιστη ετοιμότητα του Κόμματος. Η υλοποίηση των Αποφάσεων του 22ου Συνεδρίου, και κυρίως η βασική του κατεύθυνση για πλήρη αντιστοίχιση της καθημερινής παρέμβασης με το επαναστατικό Πρόγραμμα του ΚΚΕ μπροστά σε σύνθετες συνθήκες, θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από την ιδεολογικοπολιτική επάρκεια, ικανότητα και σταθερότητα των μελών του ΚΚΕ και της ΚΝΕ, ιδιαίτερα των στελεχών.

Η αλήθεια είναι πως έχουμε συνηθίσει να μιλάμε για τους «σεισμούς που μέλλονται να 'ρθουν», για την όξυνση των ανταγωνισμών, την πιθανότητα γενίκευσης του ιμπεριαλιστικού πολέμου και άμεσης πολεμικής σύγκρουσης στη χώρα μας, συνολικά για τις συνθήκες στις οποίες οι κομμουνιστές θα χρειαστεί να επιδείξουν πολύ μεγαλύτερη αποφασιστικότητα, αντοχή και ετοιμότητα.

Υπάρχει όμως μια αντίφαση που αξίζει να μας προβληματίσει: Μπορεί κανείς να είναι απολύτως πεπεισμένος θεωρητικά ότι οι αντιθέσεις του συστήματος οδηγούν σε απότομες καμπές, πολεμικές συγκρούσεις, καπιταλιστικές κρίσεις και όξυνση της ταξικής πάλης και ταυτόχρονα, έχοντας συνηθίσει στους ρυθμούς της μακρόχρονης κοινοβουλευτικής δράσης, να τοποθετεί αυτές τις εξελίξεις στο απώτερο μέλλον, σαν να πρόκειται να εκδηλωθούν σε κάποια άλλη συγκυρία και να αφορούν κάποιους άλλους, μελλοντικούς κομμουνιστές.

Το πρόβλημα λοιπόν αρχίζει όταν η προσδοκία μας για τα «μεγάλα και συγκλονιστικά» μας κάνει να μην αναγνωρίζουμε ότι οι συνθήκες μέσα στις οποίες θα κληθούμε να δράσουμε ήδη διαμορφώνονται.

Η ιστορική πείρα ως όπλο και μέθοδος

Η ιστορική πείρα μάς διδάσκει ότι σε τέτοιες συνθήκες οι κομμουνιστές θα βρεθούν αντιμέτωποι με νέες δυνατότητες, αλλά και με νέες, πρωτόγνωρες δυσκολίες. Η Ιστορία βέβαια δεν επαναλαμβάνεται μηχανιστικά, ούτε οι μορφές της ταξικής πάλης, ούτε οι τρόποι με τους οποίους η αστική εξουσία ασκεί την κυριαρχία και την καταστολή της.

Για παράδειγμα, οι όροι με τους οποίους εκδηλώνονται σήμερα οι αντιθέσεις ανάμεσα στις αστικές τάξεις Ελλάδας και Τουρκίας έχουν μεταβληθεί σημαντικά, όχι μόνο σε σχέση με την κρίση των Ιμίων το 1996, αλλά ακόμα και με τις πρόσφατες εντάσεις στον Εβρο (2020) και στην Κάσο (2024). Η ουσία του ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού βέβαια παραμένει η ίδια, όμως ούτε η Ελλάδα ούτε η Τουρκία βρίσκονται στην ίδια θέση με προηγούμενες δεκαετίες.

Η αντιπαράθεση για το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας - Κύπρου - Ισραήλ, η ενεργοποίηση του τουρκολιβυκού συμφώνου που αμφισβητεί ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα, οι σχεδιασμοί για τη μεταφορά αμερικανικού LNG μέσω της Ελλάδας, η στρατηγική συμμαχία με το Ισραήλ σε συνθήκες όξυνσης της αντιπαράθεσής του με την Τουρκία, αλλά και οι ανταγωνιστικοί ενεργειακοί και εμπορικοί δρόμοι, από το Αζερμπαϊτζάν και τον Καύκασο έως την Ανατολική Μεσόγειο, διαμορφώνουν ένα πολύ πιο σύνθετο και εκρηκτικό πλέγμα αντιθέσεων.

Σε αυτό εμπλέκονται ισχυρά ιμπεριαλιστικά κέντρα, με τις ΗΠΑ να προωθούν ταυτόχρονα την ενεργειακή αναβάθμιση της Ελλάδας και διευθετήσεις που λαμβάνουν υπόψη τις τουρκικές διεκδικήσεις. Ετσι, οι επιδιώξεις των αστικών τάξεων για γεωπολιτική αναβάθμιση διασταυρώνονται με ολοένα περισσότερες αντιθέσεις και δεσμεύσεις, περιορίζοντας αντικειμενικά τις δυνατότητες ελιγμών των κυβερνήσεών τους και αυξάνοντας τον κίνδυνο απότομων μεταβολών, νέων κρίσεων, αλλά και επώδυνων συμβιβασμών. Γι' αυτό, μια ενδεχόμενη ελληνοτουρκική κρίση δεν μπορεί να προσεγγίζεται απλοϊκά, με τα δεδομένα και τα σχήματα προηγούμενων δεκαετιών.

Αν, επομένως, έχουμε στο μυαλό μας ως μέτρο της «δύσκολης εποχής» αποκλειστικά τις εικόνες που γνωρίσαμε από την Ιστορία του κομμουνιστικού κινήματος, υπάρχει ο κίνδυνος να περιμένουμε να αναγνωρίσουμε το καινούργιο μόνο όταν αυτό αποκτήσει τις μορφές του παλιού. Ομως η ιστορική πείρα του κομμουνιστικού κινήματος είναι αναντικατάστατη όχι επειδή μας δίνει έτοιμο το σενάριο όσων πρόκειται να ζήσουμε, αλλά επειδή μας δίνει τη μέθοδο.

Η μελέτη και γενίκευσή της, με οδηγό τον μαρξισμό - λενινισμό, μας εξοπλίζει με κριτήρια, προκειμένου να αναγνωρίζουμε και να επεξεργαζόμαστε το καινούργιο, να κατανοούμε βαθύτερα τις σύγχρονες εξελίξεις και να προετοιμαζόμαστε για τις απαιτήσεις τις οποίες γεννούν.

Σταθερό ταξικό κριτήριο σε συνθήκες που ανατρέπουν τα δεδομένα

Βεβαίως, αναπόσπαστο στοιχείο του αστικού κράτους και κάθε κράτους - πάντοτε και με όλες τις μορφές του - αποτελεί η άσκηση βίας. Ιδιαίτερα σε περίοδο ιμπεριαλιστικού πολέμου η αστική εξουσία επιστρατεύει κάθε διαθέσιμο μέσο για να θωρακίσει την κυριαρχία της, να επιβάλει την υποταγή στους σχεδιασμούς της, να αντιμετωπίσει την οργανωμένη λαϊκή αντίσταση. Στο διαχρονικό αυτό οπλοστάσιο προστίθενται κάθε φορά νέες δυνατότητες.

Η καταστολή, η παρακολούθηση, η λογοκρισία, η πολεμική προπαγάνδα, η προσπάθεια ενσωμάτωσης και χειραγώγησης αποκτούν νέες μορφές και διαστάσεις. Αρκεί να σκεφτούμε το τεράστιο ψηφιακό αποτύπωμα που αφήνουμε καθημερινά: Πού βρισκόμαστε, με ποιους επικοινωνούμε, τι αγοράζουμε, τι παρακολουθούμε κ.ο.κ.

Η συγκέντρωση και επεξεργασία τεράστιου όγκου δεδομένων, οι σύγχρονες τεχνολογίες επιτήρησης και αναγνώρισης, η Τεχνητή Νοημοσύνη, δημιουργούν αντικειμενικά δυνατότητες παρακολούθησης, ταξινόμησης και παρέμβασης στη συμπεριφορά που δεν υπήρχαν με αυτήν την έκταση σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους.

Οι κλασικές μορφές καταστολής δεν εξαφανίζονται, αλλά μπορούν να συνδυάζονται με νέες, πολύ πιο διεισδυτικές μεθόδους. Το γεγονός αυτό ανεβάζει αντικειμενικά τις απαιτήσεις της επαναστατικής επαγρύπνησης και περιφρούρησης της δράσης μας, επιβάλλοντας να ξεπεράσουμε τη ρουτίνα και τον εφησυχασμό.

Αντίστοιχα, η μάχη για τη συνείδηση διεξάγεται πολυπλόκαμα. Η αδιάκοπη ροή πληροφοριών, εικόνων, βίντεο και αλγοριθμικά επιλεγμένου περιεχομένου, η δυνατότητα παραγωγής πειστικού πλαστού οπτικοακουστικού υλικού, η ταχύτητα διάδοσης και η εξατομίκευση της προπαγάνδας διαμορφώνουν ένα πολύ πιο σύνθετο πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Πολύ περισσότερο σε συνθήκες πολέμου, όταν η παραπληροφόρηση, η καλλιέργεια φόβου και ο εθνικιστικός παροξυσμός συνδυάζονται, τροφοδοτώντας την πίεση για στοίχιση πίσω από το «εθνικό» - καπιταλιστικό συμφέρον.

Η διεθνής εμπειρία των τελευταίων χρόνων δείχνει πόσο απότομα μπορεί να μεταβληθεί το περιβάλλον μέσα στο οποίο δρούμε. Μέσα σε λίγες ώρες μπορεί να διακόπτονται επικοινωνίες, να περιορίζονται οι μετακινήσεις, η συνδικαλιστική δράση, να διαδίδονται κατασκευασμένες ειδήσεις, να ανατρέπονται δεδομένα πάνω στα οποία στηριζόταν μέχρι χθες η δράση μας.

Τι θα σημαίνει αυτό στην πράξη; Ενα όργανο μπορεί να χρειαστεί να εκτιμήσει γρήγορα μια εξέλιξη με ελλιπή ή αντιφατική πληροφόρηση. Ενα στέλεχος να αναλάβει αυξημένη ευθύνη χωρίς τη δυνατότητα άμεσης επικοινωνίας και συλλογικής συζήτησης. Να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα την πίεση της κρατικής καταστολής, την αγωνία για την οικογένειά του, τις δυσκολίες της καθημερινής επιβίωσης και την απαίτηση να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του.

Επομένως, δεν πρόκειται απλώς για ένα τεχνικό ζήτημα, ούτε για μια συζήτηση γύρω από τα σύγχρονα μέσα παρακολούθησης. Πρόκειται για την ικανότητα του Κόμματος, των οργάνων και των στελεχών του να σκέφτονται, να αποφασίζουν και να δρουν σε συνθήκες που μπορεί να μεταβάλλονται ραγδαία, χωρίς να χάνουν τον προσανατολισμό τους.

Η επάρκεια θα κριθεί στην ικανότητα διατήρησης του ταξικού κριτηρίου όταν θα κυριαρχεί η απαίτηση της «εθνικής ενότητας», αλλά και στην ικανότητα αντιπαράθεσης με τον οπορτουνισμό, που στο όνομα της αντίθεσης στον εθνικισμό και της υπεράσπισης της ειρήνης δικαιολογεί την αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων, παρουσιάζει επικίνδυνους συμβιβασμούς μεταξύ των αστικών τάξεων ως λύση προς όφελος των λαών και καλλιεργεί αυταπάτες ότι μπορεί να υπάρξει ειρήνη χωρίς σύγκρουση με το σύστημα που γεννά τους πολέμους.

Αντίστοιχα, η οργανωτική ικανότητα θα δοκιμαστεί στην ανάληψη πρωτοβουλίας, στη συλλογική λειτουργία κάτω από μεγάλη πίεση, στην ικανότητα ανταπόκρισης σε σύνθετα καθήκοντα, χωρίς σύγχυση της αποφασιστικότητας με τον τυχοδιωκτισμό και της προσοχής με την αδράνεια.

Πάνω απ' όλα, όμως, δοκιμάζεται και θα δοκιμαστεί η σταθερότητα. Οχι μόνο η σταθερότητα της γραμμής μας, των κατευθύνσεών μας, αλλά εκείνη που έχει γίνει συνειδητή στάση ζωής. Γιατί ο κομμουνιστής που θα βρεθεί αύριο σε πρωτόγνωρες συνθήκες είναι ο ίδιος που σήμερα διαμορφώνει τις συνήθειες, τις σχέσεις, τις αντοχές, τα κριτήρια και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει αυτήν την ευθύνη.

Η επαναστατική συνέπεια κρίνεται καθημερινά

Ετσι, λοιπόν, για να είμαστε έτοιμοι για τους «σεισμούς που μέλλονται να 'ρθουν», είναι αναγκαίο ο τρόπος που σκεφτόμαστε και δρούμε, η στάση ζωής μας να διαμορφώνει κομμουνιστές ικανούς να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της επαναστατικής πάλης σήμερα, αλλά και να σταθούν στο ύψος των ακόμη μεγαλύτερων απαιτήσεων αύριο.

Γιατί μπορεί στα λόγια να «κατανοείς» τον ιστορικό ρόλο της εργατικής τάξης, να έχεις «κατακτήσει» τη συμφωνία με την επαναστατική στρατηγική του Κόμματος, όμως το πραγματικό χρέος αρχίζει από το πώς μετατρέπεται αυτή η γνώση σε συνείδηση και δράση, πώς εκφράζεται στην καθημερινή στάση ζωής.

Προφανώς ο κομμουνιστής ζει και διαμορφώνεται στις ίδιες κοινωνικές σχέσεις που παλεύει να ανατρέψει. Μαθαίνει, όπως όλοι, να ζει μέσα στον ανταγωνισμό, στη σύγκριση, στην ανάγκη προσωπικής αναγνώρισης, στην αγωνία για την προσωπική του ασφάλεια.

Η ένταξη στο Κόμμα αποτελεί αποφασιστικό βήμα στην κατεύθυνση συνειδητής ρήξης με την κυρίαρχη ιδεολογία. Δεν σημαίνει όμως ότι εξαφανίζονται αυτόματα όλες οι επιδράσεις της κοινωνίας μέσα στην οποία έχουμε μεγαλώσει.

Η κατάκτηση του ρόλου της πρωτοπορίας απαιτεί περισσότερα και ουσιαστικότερα βήματα, στηριγμένα στη μαρξιστική - λενινιστική θεωρία, στη συνέπεια λόγων και έργων, σκέψης και στάσης ζωής. Πολύ περισσότερο που δεν πρόκειται μόνο για συγκροτημένες αντιλήψεις που πρέπει να ξεπεραστούν, αλλά και για συνήθειες, αντανακλαστικά και τρόπους συμπεριφοράς που δύσκολα αναγνωρίζουμε στον ίδιο μας τον εαυτό. Επιδράσεις της κυρίαρχης ιδεολογίας, που μπορεί να αναπαράγονται ακόμα και όταν θεωρητικά τις απορρίπτουμε.

Για παράδειγμα, το ζήτημα του «εγώ» δεν πρέπει να το αντιλαμβανόμαστε μόνο ως έναν χοντροκομμένο ατομισμό. Σε συνθήκες που το στοιχείο της ατομικής προβολής έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις μέσω των social media, που το άτομο γίνεται «περσόνα», που δεν έχει σημασία τι είσαι αλλά τι φαίνεσαι ότι είσαι, ο ατομισμός παίρνει πιο σύνθετες μορφές, επηρεάζοντας και τις γραμμές μας. Μπορεί για παράδειγμα να εκφράζεται με τη δυσκολία να δεχτούμε την κριτική, τη συνήθεια να περιορίζουμε την ευθύνη μας στα όρια όσων κρινόμαστε με την πρώτη ματιά, την τάση να ωραιοποιούμε τη δουλειά μας κ.ο.κ.

Η υπέρβαση τέτοιων αντιλήψεων και συμπεριφορών, η υπέρβαση του «εγώ», δεν είναι απλώς ζήτημα προσωπικής σεμνότητας. Συνδέεται ουσιαστικά με την ένταξη στον συλλογικό, επαναστατικό αγώνα, με τη βαθιά γνώση της θεωρίας μας και την πεποίθηση ότι κινητήρια δύναμη της κοινωνικής αλλαγής δεν είναι η ατομική μας δράση, αλλά η οργανωμένη πάλη της εργατικής τάξης. Επομένως και με το πόσο βαθιά πιστεύουμε στον εργαζόμενο άνθρωπο, στις δυνατότητες που μπορεί να αναπτύξει μέσα στον οργανωμένο αγώνα, στην ικανότητα της εργατικής τάξης να οργανώσει η ίδια την παραγωγή και την κοινωνία, να γίνει κυρίαρχη της ζωής της.

Αυτή η πάλη, βέβαια, δεν είναι μια ατομική επιχείρηση αυτοβελτίωσης. Η κομμουνιστική προσωπικότητα διαμορφώνεται πρώτα απ' όλα μέσα στη συνειδητή, οργανωμένη ζωή του Κόμματος, στην κατάκτηση των χαρακτηριστικών της πρωτοπορίας. Η λογική «έτσι ζει σήμερα ο κόσμος», «έτσι είναι η νεολαία» κ.λπ., ουσιαστικά εκφράζει υποταγή στους «μέσους όρους» που διαμορφώνει το σύστημα. Πρωτοπόρος, όμως, είναι αυτός που ξεπερνά τους «μέσους όρους».

Γι' αυτό, έχει αποφασιστική σημασία η λειτουργία της κομματικής ζωής, σήμερα, από πάνω έως κάτω. Οχι ως μηχανισμός που απλώς κατανέμει καθήκοντα, αλλά ως πεδίο όπου η θεωρητική γνώση δοκιμάζεται στην πράξη, η προσωπική πρωτοβουλία συνδέεται με τη συλλογική επεξεργασία, η κριτική γίνεται δύναμη βελτίωσης και η συντροφικότητα αποκτά πραγματικό περιεχόμενο.

Αποφασιστικό ρόλο σε αυτήν τη διαδικασία έχει η ιδεολογική δουλειά, η συστηματική μελέτη και ουσιαστική αξιοποίηση του «Ριζοσπάστη», των επεξεργασιών του Κόμματος. Οχι ως μια τυπική υποχρέωση ή απλή συσσώρευση πληροφοριών, αλλά ως αναγκαίο στοιχείο για τη διαμόρφωση κριτηρίων, βαθύτερης θεωρητικής συγκρότησης, σκέψης, ικανότητας εκτίμησης μιας εξέλιξης και συνειδητής συμμετοχής στη συλλογική δράση.

Από αυτήν τη σκοπιά χρειάζεται να προβληματιστούμε βαθύτερα και για αδυναμίες που συχνά αντιμετωπίζουμε στην κομματική δουλειά. Π.χ. ο διοικητισμός δεν περιορίζεται απλώς σε έναν προβληματικό τρόπο καθοδήγησης. Οταν η κομματική δουλειά εξαντλείται σε μια διαδικασία μεταφοράς οδηγιών, καταμερισμού καθηκόντων και ελέγχου της τυπικής υλοποίησής τους, χωρίς να εξασφαλίζονται η ουσιαστική συζήτηση, η κατανόηση του σκοπού, η ενεργητική συμμετοχή και η συλλογική επεξεργασία της πείρας, μπορεί άθελά μας να διαπαιδαγωγούμε στην τυπικότητα, στην παθητικότητα, να διαμορφώνουμε συνήθειες μηχανικής εκτέλεσης αντί συνειδητής πειθαρχίας, πρωτοβουλίας και δημιουργικής συμμετοχής στη συλλογική δουλειά. Μια τέτοια διαδικασία μπορεί να συνυπάρχει και με τη χαλαρότητα στην υλοποίηση των αποφάσεων.

Αντίστοιχα, όταν η κριτική εξαντλείται σε γενικές διαπιστώσεις, ή όταν η ωραιοποίηση της δουλειάς μας συγκαλύπτει βαθύτερες αδυναμίες μας, δεν χάνουμε μόνο τη δυνατότητα να διορθώσουμε έναν σχεδιασμό - στερούμαστε πολύτιμη πείρα για να γίνουμε ικανότεροι.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν εκπληρώνουμε τα καθήκοντά μας, αλλά και τι χαρακτηριστικά διαμορφώνουμε μέσα από τον τρόπο που τα εκπληρώνουμε.

Σίγουρα, όταν οι απαιτήσεις γίνουν ασύγκριτα μεγαλύτερες, θα κριθεί η στάση του καθενός. Μπορεί όμως από τώρα να δουλεύουμε συνειδητά, μέσα στη συλλογική ζωή και δράση, για να διαμορφώνουμε τις προϋποθέσεις αυτής της στάσης. Γιατί οι «σεισμοί που μέλλονται να 'ρθουν» θα δοκιμάσουν αυτό που πραγματικά θα έχουμε καταφέρει να διαμορφώσουμε. Και αυτή η προετοιμασία δεν αρχίζει την ώρα του σεισμού. Εχει αρχίσει ήδη.

*Η Ελ. Μποτζιολή είναι μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ 

• Αναδημοσιεύεται από τον «Ριζοσπάστη του Σαββατοκύριακου» 7-8 Νοέμβρη 2026

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Επόμενο άρθρο

Νομοσχέδιο για την εργασία σε ψηφιακές πλατφόρμες: Παραγωγικότητα, ευελιξία και ψηφιακός «μπόγιας»