Ποιο είναι τελικά το πραγματικό κράτος;

Γιατί η αξία της δεν βρίσκεται στις προσωπικές εξομολογήσεις, ούτε στα παραπολιτικά σχόλια. Βρίσκεται στο γεγονός ότι ένας άνθρωπος που βρέθηκε στον στενό πυρήνα της κρατικής εξουσίας περιγράφει με ωμό τρόπο το τι σημαίνει σύγχρονο αστικό κράτος, χωρίς μισόλογα. Οχι ως ένας δήθεν «ουδέτερος θεσμός» που υπηρετεί το «γενικό καλό», αλλά ως μηχανισμός οργάνωσης, συντονισμού και προστασίας της εξουσίας της άρχουσας τάξης.

Από την ανάγκη ενός πιο «συγκεντρωτικού» και «αποτελεσματικού» κράτους μέχρι τη σχέση του με τα επιχειρηματικά συμφέροντα, τις μυστικές υπηρεσίες, τους μηχανισμούς καταστολής και τον «υπόκοσμο», και την επίκληση του «εθνικού συμφέροντος», η συνέντευξη προσφέρει άφθονο υλικό. Οχι για τον Δημητριάδη, αλλά για τον χαρακτήρα του αστικού κράτους σε μια περίοδο που αυτό θωρακίζεται απέναντι στους κινδύνους που γεννά η ίδια η καπιταλιστική ανάπτυξη.

«Η πρώτη δουλειά που έχεις είναι όταν έρθουν τα δύσκολα να φας τη σφαίρα για να μείνει πάνω το αφεντικό». Με αυτήν τη φράση ο Γρηγόρης Δημητριάδης περιέγραψε τον ρόλο του. Εξήγησε ότι καθήκον του ήταν να «παίρνει τον θόρυβο», να φιλτράρει πληροφορίες και να απορροφά τις πολιτικές πιέσεις από όσα θα μπορούσαν να πλήξουν το κυβερνητικό κέντρο.

Στην πραγματικότητα περιγράφει τον τρόπο λειτουργίας του «επιτελικού κράτους». Η εξουσία ασκείται μέσα από έναν μηχανισμό όπου κάθε κρίκος υπηρετεί τη συνοχή, τη συνέχεια και την αποτελεσματικότητα της κρατικής λειτουργίας.

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί το κράτος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως το άθροισμα των κυβερνώντων ή των κρατικών αξιωματούχων. Είναι ένας ιδιαίτερος μηχανισμός εξουσίας, που οργανώνεται για να εξασφαλίζει την κυριαρχία της άρχουσας τάξης. Υπό αυτό το πρίσμα, ο «αντ' αυτού» δεν αποτελεί μια προσωπική ιδιομορφία. Τα πρόσωπα αλλάζουν, τα στελέχη φεύγουν, οι κυβερνήσεις εναλλάσσονται, όμως η ταξική αποστολή του κράτους παραμένει η ίδια.

Από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συνέντευξης είναι όσα λέει ο Γρηγόρης Δημητριάδης για την ανάγκη ενός πιο «συγκεντρωτικού» και «αποτελεσματικού» κράτους. Επικαλείται ως παραδείγματα την πολυνομία, τις χρονοβόρες διαδικασίες, τις ανεξάρτητες αρχές, τα δικαιώματα βέτο στην ΕΕ.

Μια επιφανειακή ανάγνωση θα μπορούσε να αντιμετωπίσει αυτές τις τοποθετήσεις ως προσωπικές απόψεις ενός πρώην κυβερνητικού αξιωματούχου. Στην πραγματικότητα, εκφράζουν μια ευρύτερη στρατηγική που διαπερνά σήμερα το σύνολο σχεδόν των αστικών κυβερνήσεων. Οι συνεχείς αναφορές στην «ανταγωνιστικότητα», στην «ετοιμότητα» και στην ανάγκη περιορισμού της γραφειοκρατίας δεν αποτελούν απλώς τεχνοκρατικές προτάσεις. Αποτελούν την πολιτική έκφραση της ανάγκης του ελληνικού κεφαλαίου να διαθέτει ένα κράτος περισσότερο συγκεντρωτικό, ευέλικτο και αποτελεσματικό στην υπηρέτηση των στρατηγικών του επιδιώξεων.

Δεν είναι τυχαίο ότι αυτή η συζήτηση αναπτύσσεται ακριβώς τη στιγμή που η ΕΕ επιταχύνει την πολεμική της προπαρασκευή, αυξάνει τις στρατιωτικές δαπάνες, προωθεί την κοινή «αμυντική» βιομηχανία και αναδιοργανώνει την οικονομία της με κριτήριο τις ανάγκες της πολεμικής οικονομίας. Σε τέτοιες συνθήκες το κεφάλαιο απαιτεί ένα κράτος που θα μπορεί να παίρνει αποφάσεις ταχύτερα, να ξεπερνά εμπόδια, να συγκεντρώνει περισσότερες αρμοδιότητες και να κινητοποιεί όλους τους μηχανισμούς του προς έναν κοινό στρατηγικό στόχο. Η επίκληση της «αποτελεσματικότητας» είναι η έκφραση της ιστορικής τάσης του σύγχρονου αστικού κράτους να γίνεται ολοένα πιο συγκεντρωτικό και πιο αντιδραστικό, καθώς οξύνονται οι ενδοϊμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί.

Εξίσου αποκαλυπτικό ήταν το κομμάτι για τον λεγόμενο «πραγματισμό». Αναφερόμενος στην πανδημία, δηλώνει χαρακτηριστικά ότι τότε έγινε «σοσιαλιστής», ενώ υποστηρίζει πως δεν υπάρχουν «δεξιές» και «αριστερές λύσεις», αλλά μόνο «αποτελεσματικές λύσεις». Εκείνο που έχει σημασία, όπως λέει, είναι «να λυθεί το πρόβλημα».

Στην πραγματικότητα, όταν περιγράφει τη λειτουργία του κράτους γίνεται φανερό ότι ο «πραγματισμός» είναι ο τρόπος με τον οποίο η αστική πολιτική αποκτά ευελιξία, απαλλαγμένη από ιδεολογικές «καταγωγές» και διακηρύξεις, ώστε να υπηρετήσει πιο αποτελεσματικά τις ανάγκες της καπιταλιστικής οικονομίας και της «σταθερότητας» της αστικής εξουσίας. Ο «πραγματισμός» δεν καταργεί την πολιτική. Απλώς κρύβει τον ταξικό της χαρακτήρα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αναφορές στις σχέσεις του Μεγάρου Μαξίμου με επιχειρηματικούς ομίλους. Περιγράφοντας τη σύγκρουση με τον εφοπλιστή και εκδότη Β. Μαρινάκη, εξηγεί ότι χρειάστηκε να ειπωθούν και «όχι», διευκρινίζει μάλιστα ότι δεν επρόκειτο για προσωπικές επιλογές αλλά για «το όχι του πρωθυπουργού». Η αφήγησή του καταρρίπτει, άθελά του, δύο αντίθετους αλλά εξίσου επιφανειακούς μύθους: Αφενός ότι το κράτος είναι ένας ουδέτερος διαιτητής ανάμεσα στα κοινωνικά συμφέροντα, αφετέρου ότι αποτελεί απλώς το εργαλείο ενός συγκεκριμένου επιχειρηματία ή μιας μεμονωμένης οικονομικής ομάδας.

Το αστικό κράτος δεν καλείται να υπηρετήσει τον έναν ή τον άλλον επιχειρηματικό όμιλο, αλλά να διασφαλίσει τους γενικούς όρους αναπαραγωγής του καπιταλισμού και της εξουσίας της αστικής τάξης στο σύνολό της. Γι' αυτό παρεμβαίνει, ρυθμίζει, συμβιβάζει ή ακόμα και συγκρούεται με επιμέρους τμήματα του κεφαλαίου, όταν αυτά έρχονται σε αντίθεση με τη συνολική στρατηγική. Αυτό ακριβώς είναι το πραγματικό περιεχόμενο του περίφημου «εθνικού συμφέροντος», ταυτίζεται δηλαδή με τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της άρχουσας τάξης.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλη τη συνέντευξη επανέρχεται μια χαρακτηριστική ταύτιση: Η κυβέρνηση, η παράταξη, το κράτος και η πατρίδα εμφανίζονται ως σχεδόν αδιαχώριστες έννοιες. Οταν ο Δημητριάδης δηλώνει ότι δεν θα μιλήσει για τις υποκλοπές επειδή οφείλει να προστατεύσει «το κράτος, τις μυστικές υπηρεσίες, την κυβέρνησή μου και την παράταξή μου», αποτυπώνει με τον πιο γλαφυρό τρόπο τον τρόπο με τον οποίο η αστική ιδεολογία παρουσιάζει τα συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης ως συμφέροντα ολόκληρης της κοινωνίας.

Δεν είναι τυχαίες και οι παραινέσεις του Γρηγόρη Δημητριάδη προς τον ΣΥΡΙΖΑ, το ΠΑΣΟΚ και τις υπόλοιπες αστικές πολιτικές δυνάμεις για «συναινέσεις» και υπεύθυνη στάση απέναντι στις μεγάλες προκλήσεις. Πρόκειται για μία ακόμα παραδοχή ότι τα κόμματα που διαχειρίζονται την καπιταλιστική εξουσία καλούνται να υπηρετήσουν κοινές στρατηγικές επιλογές.

Αυτός είναι άλλωστε και ο ρόλος των αστικών κομμάτων ως βασικών πυλώνων του αστικού κράτους. Εναλλάσσονται στην κυβέρνηση, διαφωνούν για τις επιμέρους μορφές διαχείρισης, όμως συγκλίνουν στη στρατηγική υπεράσπισης της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας, των διεθνών συμμαχιών της αστικής τάξης και του ίδιου του κρατικού μηχανισμού. Γι' αυτό και σε όλες τις κρίσιμες στιγμές, όταν διακυβεύονται τα θεμελιώδη συμφέροντα του συστήματος, η αντιπαράθεση δίνει τη θέση της στη συναίνεση, επιβεβαιώνοντας ότι η πραγματική διαχωριστική γραμμή δεν βρίσκεται ανάμεσα στα διαφορετικά κόμματα της αστικής διαχείρισης, αλλά ανάμεσα στην πολιτική υπεράσπισης του καπιταλιστικού κράτους και στην πάλη για την ανατροπή του.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Δημητριάδης στέκεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και στις κινήσεις του Αλέξη Τσίπρα. Δηλώνει ότι παρακολουθεί «το νέο προϊόν Τσίπρας», εκτιμώντας πως εγκαταλείπει την τακτική της άμεσης επιστροφής στην εξουσία και οικοδομεί μια στρατηγική μακράς πνοής.

Η αποτίμηση αυτή δεν αφορά απλώς ένα πολιτικό πρόσωπο. Δείχνει τον τρόπο με τον οποίο το πολιτικό προσωπικό της αστικής τάξης αξιολογεί τις δυνάμεις που διεκδικούν τη διακυβέρνηση. Δεν τις κρίνει με βάση τις ιδεολογικές διακηρύξεις τους, αλλά με κριτήριο αν μπορούν να διαχειριστούν αποτελεσματικά το κράτος, να εξασφαλίσουν τη σταθερότητα του συστήματος και να υπηρετήσουν με συνέπεια τις στρατηγικές ανάγκες του κεφαλαίου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει το ζήτημα της επανάστασης. Δεν στέκεται στην αντικομμουνιστική ρητορεία. Αντίθετα, επιχειρεί να εξηγήσει τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες μεγάλα τμήματα του λαού φτάνουν να εξεγερθούν. Επισημαίνει ότι κανείς δεν διακινδυνεύει τη ζωή του αν ο αγώνας του δεν αποκτήσει υπαρξιακό χαρακτήρα, αναφέρεται στη φτώχεια, στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και στην εξαθλίωση, για να καταλήξει ότι τότε δημιουργούνται οι προϋποθέσεις μιας επαναστατικής έκρηξης.

Η προσέγγιση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία όχι για τα συμπεράσματα, αλλά γιατί αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ο στενός πυρήνας της αστικής εξουσίας. Αναζητεί τις αντικειμενικές συνθήκες που οδηγούν τις λαϊκές μάζες να αμφισβητήσουν την εξουσία. Η επανάσταση μελετάται ως υπαρκτό ενδεχόμενο της ιστορικής εξέλιξης, όχι ως παρελθόν. Μάλιστα, στη διάρκεια της συζήτησης αυτό συνδέθηκε με τις εξελίξεις στα πολεμικά μέτωπα.

Η αστική τάξη γνωρίζει ότι εισέρχεται σε μια περίοδο βαθύτερης αστάθειας. Η όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, η μάχη για την πρωτοκαθεδρία στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα, οι πόλεμοι, η ενεργειακή και οικονομική αναδιάρθρωση, προμηνύουν νέες κοινωνικές εντάσεις. Γι' αυτό και το πολιτικό προσωπικό της μελετά την ιστορική πείρα, αναζητεί τα σημεία στα οποία οι κοινωνίες οδηγούνται σε ρήξεις. Η θωράκιση του αστικού κράτους, η ενίσχυση της καταστολής, η διεύρυνση των μηχανισμών επιτήρησης και η απαίτηση για ένα πιο συγκεντρωτικό και αποτελεσματικό κράτος αποτελούν όψεις αυτής ακριβώς της στρατηγικής προετοιμασίας.

Η συνέντευξη έχει αξία όχι γιατί επιβεβαιώνει πτυχές των υποκλοπών, αλλά γιατί αποτυπώνει αποτυπώνει καθαρά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται η ίδια η αστική τάξη το κράτος της.

Αυτές οι λειτουργίες δεν αποτελούν ελληνική ιδιαιτερότητα, ούτε συνδέονται αποκλειστικά με μια κυβέρνηση ή με ορισμένα πρόσωπα. Σε όλη την ΕΕ, συνολικά στο ευρωατλαντικό στρατόπεδο και αλλού, η όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, η πολεμική προπαρασκευή και η αναδιοργάνωση της οικονομίας με κριτήριο τις ανάγκες του κεφαλαίου στην εποχή της διαμάχης για την πρωτοκαθεδρία στο ιμπεριαλιστικό σύστημα συνοδεύονται από τη θωράκιση των κρατικών μηχανισμών, τη συγκέντρωση περισσότερων εξουσιών και τη διεύρυνση των μέσων επιτήρησης και καταστολής.

Δεν είναι τυχαίο επίσης ότι ο Δημητριάδης επιλέγει να ολοκληρώσει τη συνέντευξή του προτείνοντας την ανάγνωση ενός βιβλίου για τους «αόρατους στρατούς» και τα αντάρτικα κινήματα ανά τους αιώνες. Η αναφορά αυτή αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο το πολιτικό προσωπικό της αστικής τάξης αντιμετωπίζει την Ιστορία ως πεδίο άντλησης συμπερασμάτων για τη διατήρηση της εξουσίας της. Η άρχουσα τάξη μελετά τις επαναστάσεις, τις εξεγέρσεις, τους εμφύλιους πολέμους, τις μορφές λαϊκής οργάνωσης και τις συνθήκες μέσα στις οποίες αμφισβητείται η κυριαρχία της. Γνωρίζει ότι ο καπιταλισμός δεν εξελίσσεται γραμμικά, αλλά γεννά κρίσεις, πολέμους, κοινωνικές αναταράξεις και απότομες πολιτικές μεταβολές.

Από αυτήν την άποψη, το πραγματικό πολιτικό δίλημμα δεν αφορά το ποιος θα είναι κάθε φορά ο επόμενος «αντ' αυτού» ή ποιος θα διαχειριστεί αποτελεσματικότερα αυτόν τον μηχανισμό.

Αφορά το αν ο λαός θα συνεχίσει να εγκλωβίζεται στην εναλλαγή διαχειριστών της ίδιας εξουσίας ή αν θα αμφισβητήσει το ίδιο το κράτος της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας, που γεννά και αναπαράγει αυτούς τους μηχανισμούς. Γιατί όσο παραμένει άθικτη η εξουσία του κεφαλαίου το κράτος της θα προσαρμόζεται, θα ανασυγκροτείται και θα θωρακίζεται, υπηρετώντας πάντοτε τον ίδιο στρατηγικό σκοπό: Τη διατήρηση και αναπαραγωγή της εκμεταλλευτικής κοινωνικής οργάνωσης.

Το πολιτικό προσωπικό του κεφαλαίου αντιμετωπίζει την εξουσία ως μια διαρκή προετοιμασία για τις αναμετρήσεις του μέλλοντος. Γι' αυτό θωρακίζει το κράτος, αναβαθμίζει τους μηχανισμούς ασφαλείας και προετοιμάζεται για συνθήκες που μπορεί να ανατρέψουν τη σημερινή «κανονικότητα».

Αντίστοιχα, το εργατικό - λαϊκό κίνημα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει την ταξική πάλη με ορίζοντα την επόμενη εκλογική αναμέτρηση ή την επόμενη κυβερνητική εναλλαγή. Αν κάτι αναδεικνύουν οι ίδιοι οι εκπρόσωποι της αστικής τάξης είναι ότι η σύγκρουση ανάμεσα στις δύο βασικές κοινωνικές τάξεις έχει στρατηγικό βάθος και απαιτεί αντίστοιχη ιδεολογική, πολιτική και οργανωτική προετοιμασία. Σε αυτήν την προετοιμασία δίνει όλες του τις δυνάμεις το ΚΚΕ.

Αναδημοσίευση από Ριζοσπάστη

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Επόμενο άρθρο

Συνταγματική αναθεώρηση: Αποκαλυπτήρια για τις αντιδραστικές στοχεύσεις