Στεγαστικό πρόβλημα: Συνένοχοι κυβέρνηση και αστικά κόμματα

Του Ηλία Τσιμπουκάκη*

Από την Αθήνα έως τη Μαδρίτη, όπου την περασμένη Κυριακή διαδήλωσαν 100.000, τη Λισαβόνα και άλλες 15 πόλεις της Πορτογαλίας, όπου κινητοποιήθηκαν πρόσφατα, το στεγαστικό πρόβλημα παίρνει διαστάσεις «κρίσης». Η ραγδαία αύξηση του κόστους στέγασης στην ΕΕ υποχρέωσε το πρόσφατο Eurogroup (21/5) και το Ευρωκοινοβούλιο (10/3) να εξετάσουν «λύσεις» για άλυτα προβλήματα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όπως αυτό της στέγασης.

Φιλελεύθερες και σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις και «αντιπολιτεύσεις» σε Ελλάδα και ΕΕ «τσακώνονται σε ξένο αχυρώνα», σε μια κάλπικη αντιπαράθεση για τη διαχείριση και ενσωμάτωση της λαϊκής αγανάκτησης. Αυτή η αγανάκτηση αυξάνεται στο έδαφος της «πολεμικής» ακρίβειας που ήρθε για να μείνει, εξανεμίζοντας το λαϊκό εισόδημα.

Την ίδια ώρα η κυβέρνηση επιβάλλει από 1/1/2027 νέο ληστρικό «αυτοδιοικητικό ΕΝΦΙΑ» στη λαϊκή κατοικία, με τη μορφή δύο νέων φόρων: Του Τέλους Τοπικής Ανάπτυξης (ΤΤΑ) για τη χρηματοδότηση των δήμων και του Τέλους Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΤΠΑ) για τη χρηματοδότηση των Περιφερειών. Όπως προβλέπει το νομοσχέδιο του «Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης», οι δύο νέοι φόροι θα αντικαταστήσουν το Τέλος Ακίνητης Περιουσίας (ΤΑΠ) και τον Φόρο Ηλεκτροδοτούμενων Χώρων (ΦΗΧ), οδηγώντας ακόμα και σε υπερδιπλασιασμό του ετήσιου χαρατσιού που θα εξακολουθήσει να πληρώνεται μέσω των λογαριασμών ρεύματος.

Το νέο χαράτσι έρχεται να προστεθεί στην αφόρητη κατάσταση που έχει διαμορφωθεί για τις λαϊκές στεγαστικές ανάγκες, με την εφαρμογή της αστικής πολιτικής από όλες τις κυβερνήσεις:

Η ιδιοκατοίκηση έφτασε στο ιστορικό χαμηλό 69,4% για τη χώρα (από 77,2% το 2010), απ' αυτούς περίπου το 9% με στεγαστικό δάνειο, ενώ το 25,4% (από 17,3% το 2010) είναι πλέον ενοικιαστές. Οι υπόλοιποι ζουν σε παραχωρημένη κατοικία, ενώ μόλις 1% του συνόλου καλύπτονται από κοινωνικό - μειωμένο ενοίκιο.

Κατά μέσο όρο τα νοικοκυριά δαπανούν το 35,5% του διαθέσιμου εισοδήματος στις δαπάνες στέγασης που περιλαμβάνουν ρεύμα, ύδρευση, θέρμανση, ενοίκια, πληρωμές στεγαστικού και φόρους, ενώ 1 στους 4 (26,4%) δαπανά πάνω από το 40% του εισοδήματός του.

Το 10,6% καθυστερούν τις πληρωμές ενοικίου ή δόσης δανείου, ενώ 3 στους 10 (32%) καθυστερούν την πληρωμή λογαριασμών. Το 28,3% ζουν σε κατοικίες με ανεπαρκή δωμάτια για τις ανάγκες τους. Η μέση ηλικία απομάκρυνσης των νέων από το πατρικό είναι τα 30,3 έτη. Οι τιμές κατοικιών το 2024 ξεπέρασαν το μέγιστο ύψος τιμών του 2007, πριν την εκδήλωση της κρίσης. Οι τιμές ενοικίων ήδη από το 2018 είχαν ξεπεράσει το μέγιστο ύψος τιμών του 2010.

Πλέον 3 στους 10 ενοικιαστές δηλώνουν ότι πιθανώς θα αναγκαστούν να φύγουν από το σπίτι τους μέσα στους επόμενους τρεις μήνες, επειδή δεν θα μπορούν να το πληρώσουν.

Η κυβέρνηση έχει ήδη φροντίσει με σειρά νέων ρυθμίσεων να «απελευθερώσει» την κερδοφορία μεγαλοϊδιοκτητών, τραπεζών, funds και servicers:

Με τη νέα «διαταγή απόδοσης μισθίου» του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας θα πετιέται ο ενοικιαστής στον δρόμο χωρίς δικαστική απόφαση, μόνο με την έκδοση διαταγής από έναν δικηγόρο όταν λήγει το συμβόλαιο.

Με την υποχρέωση του «υποψήφιου» ενοικιαστή να τεκμηριώνει τη φερεγγυότητά του, με προσκόμιση αντίγραφου από το νέο Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους, που μετατρέπεται σε «Τειρεσία» ενοικιαστών, καταγράφοντας πλέον τις οφειλές μεταξύ ιδιωτών, όπως προς τις τράπεζες και για συμβόλαια ενοικίου.

Με τον Φορέα Απόκτησης και Επαναμίσθωσης Ακινήτων θα αρπάζει τα σπίτια χρεωμένων λαϊκών νοικοκυριών με «κόκκινα» δάνεια. Θα αγοράζει το σπίτι τους και θα τους το νοικιάζει για 12 χρόνια, οπότε οι «συνεπείς» θα μπορούν να το επαναγοράσουν με χορήγηση νέου στεγαστικού δανείου.

Η «στεγαστική κρίση» δεν είναι ελληνικό φαινόμενο

Η «στεγαστική κρίση» είναι ευρωπαϊκό φαινόμενο, με τις τιμές να υπερβαίνουν κατά πολύ την αύξηση των εισοδημάτων. Σε Βουδαπέστη, Λισαβόνα, Βουκουρέστι και Πράγα τα ενοίκια απορροφούν ήδη πάνω από το 50% του μέσου εισοδήματος.

Στην πενταετία 2020 - 2025 οι τιμές των κατοικιών στην ΕΕ έχουν σωρευτική αύξηση 47% και οι τιμές των ενοικίων 18%, ενώ και ο μύθος της «κοινωνικής κατοικίας», που καλύπτει μόλις το 8% των κατοικιών στην ΕΕ, αποκαλύπτεται μπροστά στο μέγεθος των στεγαστικών αναγκών που παραμένουν ακάλυπτες. Οι κρατικές, ιδιωτικές, ακόμα και συνεταιριστικής μορφής κατοικίες στις οποίες το κράτος επιδοτεί το ενοίκιο προσφέρουν στέγη στα πιο εξαθλιωμένα λαϊκά στρώματα.

Στην Ισπανία της σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης Σάντσεθ η Μαδρίτη πήρε τη σκυτάλη από τη Βαρκελώνη στη «στεγαστική κρίση», ενώ υπολογίζεται ότι λείπουν τουλάχιστον 700.000 νέες κατοικίες για να «απορροφηθεί» η πίεση στις τιμές. Η κυβέρνηση προχωρά σε μέτρα απαγόρευσης πώλησης σε πολίτες εκτός ΕΕ, κατασκευής 50.000 κατοικιών μέχρι το 2028, αύξησης φόρων και μέτρων περιορισμού στο Airbnb, επιδότησης ανακαινίσεων και πλαφόν 2% στις ετήσιες αυξήσεις ενοικίων.

Ταυτόχρονα, στον Τύπο παρουσιάζεται η «αντιπαράθεση» δύο δήθεν «διαφορετικών» μοντέλων πολιτικής: Απ' τη μια ο «αριστερός» δήμαρχος της Βαρκελώνης, με μέτρα περιορισμού των αυξήσεων στα ενοίκια, ενάντια στο Airbnb, με απαγόρευση από το 2028 ώστε να απελευθερωθούν 10.000 κατοικίες, επιδότηση ενοικίων για πρόληψη των εξώσεων και παροχή προσωρινών κατοικιών «έκτακτης ανάγκης».

Από την άλλη ο «φιλελεύθερος» δήμαρχος της Μαδρίτης «διάλεξε» την αύξηση της «προσφοράς», με εξάπλωση του Σχεδίου Πόλης και φοροαπαλλαγές στην «ιδιωτική πρωτοβουλία» για κατασκευή νέων κατοικιών, με κατασκευή από τον δήμο 8.000 νέων προσιτών «κοινωνικών» κατοικιών στη διετία 2024 - 2025 και περιορισμό του Airbnb. Ωστόσο, και στις δύο πόλεις συνεχίζουν να εκτοξεύονται οι τιμές. Στη μεν Βαρκελώνη οι τιμές των ενοικίων αυξήθηκαν κατά 10,3% και οι τιμές πώλησης κατά 11,5%, στη δε Μαδρίτη οι τιμές των ενοικίων ανέβηκαν 10,8% και οι τιμές πώλησης κατά 15,9%.

Ούτε όμως στη Γερμανία η συγκυβέρνηση Χριστιανοδημοκρατών - Σοσιαλδημοκρατών έχει καταφέρει να καλύψει το έλλειμμα 700.000 κατοικιών και να ελέγξει την άνοδο των τιμών των ενοικίων, ειδικά στις μεγάλες πόλεις. Η κατασκευή νέων κατοικιών έχει ουσιαστικά παγώσει, λόγω του πληθωρισμού και του ακριβού τραπεζικού δανεισμού. Το Βερολίνο οδηγεί την κούρσα, με αύξηση 8% στις τιμές ενοικίων το 2025, ενώ το ποσοστό κενών κατοικιών παραμένει κάτω απ' το 1% του συνόλου.

Ακόμα και το θεσπισμένο πλαφόν ενοικίου στο 10% πάνω από τον τοπικό μέσο όρο ενοικίων δεν εφαρμόζεται, καθώς μόνο το 1% των ενοικιαστών προσφεύγουν στα δικαστήρια. Τέλος, η κρατική επιδότηση κατασκευής κοινωνικών κατοικιών λόγω αυξημένου κόστους εξασφαλίζει μόνο 30.000 νέες κατοικίες ετησίως.

Η πολιτική της ΝΔ και η κάλπικη αντιπαράθεση με ΠΑΣΟΚ - «Τσίπρα 2.0» - ΣΥΡΙΖΑ

Η κυβέρνηση της ΝΔ συνεχίζει το κύμα πλειστηριασμών, καθώς για το υπόλοιπο του 2026 έχουν προγραμματιστεί 11.568 πλειστηριασμοί κατοικιών (Μάης - Νοέμβρης 2026). Απέναντι στη «στεγαστική κρίση» κινείται εστιάζοντας σε μέτρα για την αύξηση της «προσφοράς» ακινήτων, στηρίζοντας τους μεγαλοϊδιοκτήτες και κατασκευαστές με διάφορα μέτρα. Με την «κοινωνική αντιπαροχή» ωφελούνται οι κατασκευαστικοί όμιλοι, που με τη δωρεάν παραχώρηση κρατικής ακίνητης περιουσίας εξασφαλίζουν υψηλά ποσοστά κέρδους για δεκαετίες.

Από το σύνολο των κατοικιών τις οποίες θα εκμεταλλευτούν θα παραδώσουν μόλις 5.000 κατοικίες, που θα διατίθενται με «προσιτό» μίσθωμα και δυνατότητα εξαγοράς έπειτα από 10 χρόνια «συνεπούς μίσθωσης». Ιδιος είναι ο χαρακτήρας των 1.350 «κοινωνικών κατοικιών» σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Πάτρα που θα κατασκευαστούν σε 3 ανενεργά στρατόπεδα, με χρηματοδότηση από το ευρωπαϊκό Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο. Τα δε προγράμματα «Σπίτι μου» Ι, ΙΙ και ΙΙΙ, «Ανακαινίζω», «Εξοικονομώ» κλπ., επιδοτούν ελάχιστους εργαζόμενους, επιβάλλοντας νέο τραπεζικό δανεισμό και μετατρέποντάς τους σε «ενοικιαστές» του σπιτιού τους, υποψήφιους για τις εξώσεις της επόμενης γενιάς πλειστηριασμών.

Βέβαια και η βολική «αντιπολίτευση» της εγχώριας σοσιαλδημοκρατίας, ΠΑΣΟΚ - ΣΥΡΙΖΑ - Νέας Αριστεράς, και της «αναβαθμισμένης» έκδοσης του «Τσίπρα 2.0», δήθεν «αντιπολιτεύεται» τη ΝΔ παρουσιάζοντας ως εναλλακτική τις «βέλτιστες» πρακτικές χωρών της ΕΕ, στις οποίες - όπως είδαμε - επίσης οξύνεται η «στεγαστική κρίση», είτε με σοσιαλδημοκρατικές είτε με φιλελεύθερες κυβερνήσεις.

Γι' αυτό αποδέχονται, έναντι της αντιπαροχής κάποιων «κοινωνικών κατοικιών», την παραχώρηση κρατικών ακινήτων μέσω ΣΔΙΤ, εξασφαλίζοντας την κερδοφορία των ομίλων. Διαφωνούν στο αν θα υλοποιήσει τη δεξαμενή «κοινωνικής κατοικίας» το κεντρικό κράτος, ή οι δήμοι και οι Περιφέρειες, μέσω κρατικών πόρων ή του Ταμείου Ανάκαμψης, ενώ και τους κρατικούς και τους κοινοτικούς πόρους τούς πληρώνει ο λαός, μέσω της φοροληστείας και των περικοπών κοινωνικών δαπανών.

«Ξιφουλκούν» πάνω στο αν το κράτος θα επιδοτεί το ενοίκιο ή το στεγαστικό δάνειο, ενώ στο πλαίσιο της καπιταλιστικής αγοράς κατοικίας η επιδότηση αγοράς, κατασκευής ή ανακαίνισης κατοικιών τελικά αυξάνει τις τιμές, τροφοδοτώντας την κερδοφορία των ομίλων Κατασκευών, διαχείρισης ακινήτων, δομικών υλικών, τραπεζών και servicers. Κυβέρνηση και βολική «αντιπολίτευση» προτείνουν απλά «διαφορετικούς» περιορισμούς στην επέκταση του Airbnb και στη χορήγηση «Golden Visa».

Οι πραγματικές αιτίες

Το ακριβό εμπόρευμα κατοικία στον καπιταλισμό ακολουθεί την κίνηση της καπιταλιστικής οικονομίας. Δεν υπάρχει ρύθμιση που μπορεί να εξαλείψει τις συνέπειες για τους εργαζόμενους από την εμπορευματοποίηση της γης, την καπιταλιστική αγορά κατοικιών, τη διασφάλιση της μέγιστης κερδοφορίας των κατασκευαστικών ομίλων, των τραπεζών και των υπόλοιπων μονοπωλίων.

Το στεγαστικό είναι αποτέλεσμα των αυξήσεων των τιμών αγοράς και ενοικίων στη βάση της προσφοράς και της ζήτησης, του κόστους των ληστρικών φόρων ακινήτων και στεγαστικών δανείων, του κόστους Ενέργειας και ρεύματος. Είναι βασικά πρόβλημα της υστέρησης του πραγματικού μισθού (κάτω από το επίπεδο του 2009) και της μείωσης του διαθέσιμου εισοδήματος.

Η καπιταλιστική ανάπτυξη που ιεραρχεί τη μετατροπή της χώρας σε τουριστικό προορισμό διεθνούς εμβέλειας, 12 μήνες τον χρόνο, αντικειμενικά αυξάνει τη ζήτηση ακινήτων, εκτοξεύοντας τις τιμές. Τα εγχώρια και ξένα κεφάλαια που επενδύονται σε ακίνητα, με πολλαπλασιασμό των βραχυχρόνιων μισθώσεων και μέσω της «Golden Visa», προκαλούν αντίστοιχη άνοδο τιμών σε όλες τις πόλεις παγκόσμια οι οποίες στηρίζονται στην καπιταλιστική τουριστική ανάπτυξη.

Η κρατική χρηματοδότηση των ομίλων για έργα υποδομών (οδικών αξόνων, Μετρό, αεροδρόμια κ.λπ.) και οι αστικές αναπλάσεις, όπως στην Αττική σε παράκτιο μέτωπο - κέντρο Αθήνας - Πειραιά - βόρεια, αυξάνουν τις τιμές των κατοικιών, εκτοπίζοντας λαϊκά στρώματα που δεν αντέχουν το κόστος, όπως στα νότια προάστια, με το έργο στον Πόλο του Ελληνικού. Οι νέες «πράσινες» και «έξυπνες» κατοικίες, όπως και οι παλιές, λόγω της υποχρεωτικής «ενεργειακής αναβάθμισης», σε συνδυασμό με την εκτόξευση των τιμών των υλικών κατασκευής και της Ενέργειας που φέρνει η «πολεμική» ακρίβεια, θα πιέσουν ακόμα περισσότερο τις τιμές αγοράς και ενοικίων.

Οργάνωση του αγώνα με το ΚΚΕ για να ανοίξει ο δρόμος της ανατροπής

Στην Ελλάδα και στην ΕΕ, κυβερνήσεις και αστικά κόμματα ούτε θέλουν ούτε μπορούν να αντιμετωπίσουν τη «στεγαστική κρίση» στο πλαίσιο ενός συστήματος όπου η κατοικία αποτελεί εμπόρευμα και υποτάσσεται στους νόμους του κέρδους.

Τα μέλη του ΚΚΕ και της ΚΝΕ έχουν πρωτοστατήσει μαζί με τον λαό στις μάχες που έδωσε όλο το προηγούμενο διάστημα ενάντια στους πλειστηριασμούς. Γι' αυτό διώκονται από την αστική Δικαιοσύνη. Οι αγώνες αυτοί αποτελούν παρακαταθήκη ώστε να κλιμακωθεί σήμερα ο αγώνας για το δικαίωμα του λαού στη στέγη με:

• Σχεδιασμό με ευθύνη του κράτους για επαναλειτουργία του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας (ΟΕΚ), αξιοποίηση του αποθέματος των κρατικών κτιρίων για τις ανάγκες των εργαζομένων και της νεολαίας.
• Προστασία της πρώτης κατοικίας από τους πλειστηριασμούς και τα «κοράκια» των τραπεζών και των funds, με κατάργηση του συνόλου της αντιδραστικής νομοθεσίας. Να σταματήσει εδώ και τώρα το αίσχος των πλειστηριασμών των λαϊκών κατοικιών.
• Κατάργηση του ΕΝΦΙΑ για τη λαϊκή κατοικία, περιορισμούς στη βραχυχρόνια μίσθωση και κατάργηση της «Golden Visa».
• Αναβάθμιση και επέκταση των φοιτητικών εστιών. Αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας Ιδρυμάτων και άλλων κτιρίων ή οικοπέδων του Δημοσίου, των δήμων και των Περιφερειών, για δημιουργία νέων εστιών, στην ευθύνη του κράτους, χωρίς ΣΔΙΤ και ενοίκια. Επισκευή και ανακαίνιση όλων των παλιών εστιών με κρατική δαπάνη.
• Φτηνό ρεύμα για τον λαό, ουσιαστικές αυξήσεις μισθών και κρατική στήριξη του κόστους στέγασης των λαϊκών οικογενειών.

Οργανώνουμε τον αγώνα για τη μόνη πραγματική διέξοδο, τον σοσιαλισμό, την εργατική εξουσία, την κοινωνική ιδιοκτησία με επιστημονικό κεντρικό σχεδιασμό, που μπορεί να διασφαλίσει την κάλυψη του συνόλου των σύγχρονων αναγκών στη στέγη, στην Ενέργεια, στα υπόλοιπα κοινωνικά αγαθά και δικαιώματα.

*Ο Ηλίας Τσιμπουκάκης είναι μέλος του Τμήματος Οικονομίας της ΚΕ του ΚΚΕ

(Αναδημοσίευση από τον «Ριζοσπάστη του Σαββατοκύριακου»)