Το πολιτικό «ήθος» του Κωνσταντίνου Καβάφη

Γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης, υποψήφιος διδάκτορας ΑΠΘ

«Κι όταν  με πλησίασαν με προτεταμένα όπλα, εγώ χαμογέλασα με περιφρόνηση  και σηκώνοντας τα χέρια μου ψηλά  άρχισα να μαζεύω τα μήλα της χρονιάς». (Τάσος Λειβαδίτης, Συγκομιδή, 2004).

Ο σπουδαίος Αλεξανδρινός Κωνσταντίνος Καβάφης έθεσε τις βάσεις για την διαμόρφωση μίας μοναδικής ποιητικής ‘αρχιτεκτονικής’. Λειτουργώντας ως «επιταχυντής» και «συσσωρευτής» ποιητικών συμβάντων, έτεινε στην πλέρια «χαρτογράφηση» του κόσμου. Στο δικό του ποιητικό συμβάν ο έρωτας συντίθεται ως πράξη μίας προϊούσας υπέρβασης των συμβάσεων του καιρού του. Στο έργο του Κωνσταντίνου Καβάφη ο έρωτας λειτουργεί ως ένα «υλικό» και «σαρκώδες»  σημείο συνάντησης που τέμνει και ανατέμνει συνάμα το κοινωνικό ήθος  του δικού του, «παντοτινού» καιρού. Το ποιητικό του παλίμψηστο ενσωματώνει και το πολιτικό ήθος που φαντάζει «υπόγειο», «έμμεσο» και αμφίσημο, παρόλα αυτά όμως είναι εξόχως σημαντικό.

«Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντας το πέρα πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησι του.  Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει.  Αν ρωτιούνταν πάλι, όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει εκείνο τ’ όχι-το σωστό-εις όλην την ζωή του».[1]

Και αυτό ακριβώς το μεγάλο Όχι, ορίζει και νοηματοδοτεί το εύρος και το ύψος της ζωής, μίας ζωής που, για τον ίδιο τον ποιητή, προσλαμβάνει τα χαρακτηριστικά της υπέρβασης. Και το μεγάλο Όχι στις νόρμες και τις συμβάσεις μίας mainstream «κανονικότητας» διέτρεξε απ’ άκρη σ’ άκρη το «ύψος» της ζωής του Κωνσταντίνου Καβάφη. Κι ο ποιητής, αναζητώντας την μία και μοναδική λέξη που «ανασηκώνει» την ανθρώπινη ζωή,  μετασχημάτισε το «Όχι της ζωής του» σε καθάρια ποιητική εκφορά που δεν περιλαμβάνει εντός της έναν τυπικό «ορθολογισμό».

Και μπροστά μας συγκροτείται ο «ολικός» Καβάφης, ο ποιητής που «φτιάχνει» λέξεις, δημιουργεί συνειδήσεις και παράγει ποίηση, την ποίηση της σάρκας και της «ύλης», της λέξης και της πράξης, της ζωής που συγκροτείται σε «όλον» μέσω της μνημονικής διαδικασίας. Το μεγάλο πολιτικό ‘Όχι’, που τον «καταβάλλει σε όλη την ζωή του», περνάει πέρα και πάνω από τις ορίζουσες μίας «οριζόντιας σιωπής», μίας «σιωπής» που όμως δεν καταβάλλει τον ποιητή, αντιθέτως προσδίδει «βάρος» στις λέξεις και στα «κρυμμένα» νοήματα. Και ο μεγάλος αμφίσημος «αίρεται» και «λύνεται» μπροστά μας, συγκροτώντας με την ποιητική του εκφορά, το πολιτικό ‘ήθος’ μίας «ποιητικής διαλεκτικής της αντίστασης».

Στην ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη η πολιτική πράξη υπεισέρχεται «χαμηλόφωνα» και «υπόκωφα», ωσάν να μην θέλει να διαταράξει τους ήχους και τις μελωδίες της καθημερινής ζωής. Όμως, κάθε ένα μικρό ποίημα του, ποίημα ιστορικό, πολιτικό ή ερωτικό, συνθέτει μία ποίηση «υψηλής οξύτητας» που αναπροσδιορίζει ένα δεδομένο κοινωνικό και πολιτικό «όλον». Η πολιτική του πράξη, «χαμηλόφωνη» σαν την ζωή του, ανάγεται μέσω της ποίησης σε κεντρικό σημαίνον, σε σημείο ρήξης με το εγκάρσιο «όλον» που αποκαλείται πραγματικότητα. Η ερωτική επαφή και μνήμη ως «χωρικό» σημείο της ποίησης του Κωνσταντίνου Καβάφη αποδομεί το «συλλογικό φαντασιακό» δημιουργώντας τις συνδηλώσεις μίας βαθιά πολιτικής οντολογίας του καιρού του.

«Ομνύει κάθε τόσο ν’αρχίσει πιο καλή ζωή. Αλλ’ όταν έλθ’ η νύχτα με τες δικές της συμβουλές, με τους συμβιβασμούς της,  και με τες υποσχέσεις της· αλλ’ όταν έλθ’ η νύχτα με την δική της δύναμι του σώματος που θέλει και ζητεί, στην ίδια μοιραία χαρά, χαμένος, ξαναπηαίνει[2]». 

Αυτή η βραδινή χαρά του έρωτα και της σωματικής κάθαρσης, «χαράζει» τα όρια της πολιτικής παρέμβασης του Κωνσταντίνου Καβάφη. Είναι σαν τίθεται σε κίνηση η θεμελιώδης «μηχανική» της ερωτικής «στάσης» που προσλαμβάνει δύο εννοιολογικά-ρηξιακά χαρακτηριστικά: 1. Το χαρακτηριστικό της «σωματικής στάσης» που αναζητεί, κάτω από το βραδινό φως, τον έρωτα και την μνήμη, την παύση, την λύτρωση και το «καθαρτήριο» φιλί, και, 2. Το χαρακτηριστικό της ρηξιακής αποδόμησης των καθημερινών συμβάσεων του «είναι».

Με αυτόν τον τρόπο, η βραδινή μέθεξη στα «νάματα» της ζωής, αίρει και διαρρήχνει τους όρους κίνησης ενός πολιτικού πράττειν που επιδιώκει να νοηματοδοτήσει την ίδια την πράξη της ζωής. Αυτή η ερωτική και «μυστηριώδης» ερωτική πράξει αποδομεί τους βασικούς κανόνες συγκρότησης της πολιτικής «κυβερνολογικής», (για να θυμηθούμε και τον σπουδαίο Γάλλο φιλόσοφο Michel Foucault). Και ο ποιητής προσδίδει στον έρωτα τα δομικά χαρακτηριστικά της ρήξης με το «είναι» που τον περιβάλλει. Αναζητώντας την δική του προσωπική «λύτρωση», ύμνησε τις διαψεύσεις των ονείρων και της ζωής, «ενδύοντας» το ποίημα του με τις λέξεις και τις μορφές ενός «ατελούς» ερωτικού καλέσματος.

«Σαν σώματα ωραία νεκρών που δεν εγέρασαν και τάκλεισαν, με δάκρυα, σε μαυσωλείο λαμπρό, με ρόδα στο κεφάλι και στα πόδια γιασεμια- έτσ’ οι επιθυμίες μοιάζουν που επέρασαν χωρίς να εκπληρωθούν· χωρίς ν’ αξιωθεί καμιά της ηδονής μια νύχτα, ή ένα πρωί της φεγγερό».[3]

Τα διαψευσμένα και «πληγωμένα» όνειρα και ονείρατα μεταβαίνουν στη σφαίρα του μερικού και του «ατελούς», του ανολοκλήρωτου αγγίγματος, που εναγωνίως αναζητεί της «ηδονής μια νύχτα» ή «ένα πρωί της φεγγερό». Το «ατελές» του ονείρου, «εγγίζει» το πλαίσιο της ζωής, μετασχηματίζεται σε ζωή. Διότι ακριβώς δεν νοείται ζωή και «ζώσα» επενέργεια και πράξη δίχως διαψεύσεις και ανολοκλήρωτα όνειρα και οράματα.

Τα ίδια τα όνειρα και οι μνήμες προσλαμβάνουν έρμα, «σάρκα και οστά» ενός ποιητικού οράματος που λυτρώνει, «σκουπίζοντας» τα ανθρώπινα δάκρυα. Ο μεγάλος Αλεξανδρινός ομνύει στις διαψεύσεις των προσδοκιών, διότι μόνο με αυτόν τον τρόπο η ζωή «καθαγιάζεται».

Την ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη θα την βρούμε παντού. Στους «παλλόμενους» δρόμους της ζωής, στις «σκοτεινές» και όμως «ζωντανές» γωνίες του χρόνου, στα μικρά καπηλειά, εκεί όπου ο έρωτας σε κάθε του έκφανση ανασημαίνει και ανασυγκροτεί το πέρασμα της ζωής, στη μνήμη ως «χωρικό» πλαίσιο αναστοχασμού του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος.

Όπως ο δυνατός αέρας κινεί και τα πιο δυνατά δένδρα, έτσι και η ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη «κινεί» τις μυλόπετρες της ζωής, χαρίζοντας ανάσα και δροσιά όπως το νερό της βροχής. Στο σημερινό, φορτισμένο και κρισιακό κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι, δεν δύναται να περιμένουμε τους Βάρβαρους, οι Βάρβαροι έχουν ήδη φθάσει και κάνουν «ανυπόφορα» αισθητή την παρουσία τους. Η ποίηση του είναι πάντα εδώ, πάντα παρούσα και «ενεργή, καθότι ως «ολική» μορφή ανασημασιοδότησης του κόσμου τούτου, απομακρύνει τους Βάρβαρους κάθε ώρας και εποχής.

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Προηγούμενο άρθρο

«Στέκι χαράς» η ΚΕΠΑ την εορταστική περίοδο

Επόμενο άρθρο

Γιορτή σοκολάτας από την Π.Ε Ημαθίας