Η μεσαία τάξη σήμερα

Του Σίμου Ανδρονίδη, υπψήφιου διδάκτορα ΑΠΘ

 Πολλά ακούγονται και γράφονται το τελευταίο χρονικό διάστημα για τον ρόλο και την παρουσία της περιώνυμης μεσαίας τάξης. Τι σημαίνει όμως μεσαία τάξη; Ποιος είναι ο ρόλος που διαδραματίζει στο πλαίσιο του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής; Αν μπορούσαμε να δώσουμε έναν «ορισμό», θα λέγαμε πως η μεσαία τάξη περιλαμβάνει εκείνες τις κοινωνικοεπαγγελματικές κατηγορίες που δεν διέπονται από το καθεστώς της μισθωτής-εξαρτημένης εργασίας. Η κατηγορία των ελεύθερων επαγγελματιών (γιατροί, δικηγόροι, κ.α) συμφύεται οργανικά με την διαδικασία κοινωνικής αναπαραγωγής της μεσαίας τάξης. Θα μπορούσαμε να εντάξουμε στη μεσαία τάξη και τα υψηλόβαθμα στελέχη του κρατικού μηχανισμού.  Ως εκ τούτου, δεν δύναται να παρεμβληθεί άμεσα στη διαδικασία αναπαραγωγής του προσίδιου κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής.

 Ως τάξη-συμπυκνωτής των κοινωνικών αντιφάσεων του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής διαδραματίζει έναν διττό ρόλο: 1. ενσωματώνει τις νόρμες της κεφαλαιοκρατικής κίνησης, στοχεύοντας στην απόσπαση κέρδους, «εγγίζοντας» κάποιες φορές τις κοινωνικές «παρυφές» της κυρίαρχης αστικής τάξης, 2. τέμνεται και ανατέμνεται από την παρουσία στο εσωτερικό της ατόμων που προέρχονται από την εργατική τάξη. Και η αντίφαση σχετίζεται με το ότι ενώ ενσωματώνει ατομικά υποκείμενα που προέρχονται από την εργατική τάξη, την ίδια στιγμή συγκροτείται (ιδεολογικά και κοινωνικά) υπό το πρίσμα της κυριαρχίας της αστικής τάξης και της ιδεολογίας της.  

 Έτσι, όπως προείπαμε αποτελεί τάξη-συμπυκνωτή, τάξη που συμπυκνώνει και εκφράζει τις αντιφάσεις που προσδιορίζουν τον συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής. Και οι αντιφάσεις που διαπερνούν το εσωτερικό της μεσαίας τάξης αποκρυσταλλώνονται στην παρουσία και λειτουργία της κοινωνικής δομής ‘μεσαία τάξη’ στο κοινωνικό γίγνεσθαι: τάξη που λειτουργεί ως ενδιάμεσος κοινωνικός ‘σταθεροποιητής’  του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής, ήτοι συμβάλει στην «παραγωγή» μίας προσίδιας κοινωνικής και πολιτικής σταθερότητας. Μία τάξη που «συγκρατεί» θα λέγαμε, τις ορίζουσες της καπιταλιστικής αναπαραγωγής.  

 Σε αυτό το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, η μεσαία τάξη ενσωματώνει βασικές ορίζουσες της εργατικής συγκρότησης, «ενσωματώνει» ατομικά  υποκείμενα της εργατικής τάξης υπό το «μανδύα» της κοινωνικής ανέλιξης και ανόδου. Σε αυτή την περίπτωση, εκτός από τον ρόλο του κοινωνικού σταθεροποιητή διαδραματίζει και τον ρόλο της κοινωνικής «δομής» που διαχέει την ιδεολογία της κυρίαρχης αστικής τάξης στο εσωτερικό του κοινωνικού-εργατικού μπλοκ δυνάμεων.

 Από την άλλη πλευρά, ιδιαίτερα σε περιόδους βαθιάς οικονομικής-καπιταλιστικής κρίσης όπως η σημερινή, η μεσαία τάξη, λόγω της δομικής μετατόπισης πλούτου, κοινωνικής ισχύος και δύναμης προς την πλευρά του άρχοντος αστικού συγκροτήματος εξουσίας, «χάνει» μέρος της προσίδιας και σημαντικής κοινωνικής ισχύος της. Με αυτόν τον τρόπο παρατηρούμε μεγάλα τμήματα της μεσαίας τάξης να «προλεταριοποιούνται».

 Η συγκεκριμένη «προλεταριοποίηση» όμως, πέρα και πάνω από την απλοϊκή δημοσιογραφική ερμηνεία, νοείται όχι τόσο ως «προσέγγιση» της δύσκολης εργατικής «πραγματικότητας» με όλα τα δομικά προβλήματα  που κάτι τέτοιο συνεπάγεται, όσο με την άρση των κοινωνικών όρων συγκρότησης της μεσαίας τάξης, κάτι που ισούται με την άρση της προσίδιας κοινωνικής σταθεροποιητικής διαδικασίας και του ρόλου που δύναται να επιτελέσει η μεσαία τάξη. Και ακριβώς σε συνθήκες βαθιάς οικονομικής-καπιταλιστικής κρίσης, διαφαίνεται η συμπύκνωση και η έκφραση των αντιφάσεων του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στο εσωτερικό της μεσαίας τάξης. Άρση των όρων κοινωνικής συγκρότησης της και έστω και λανθάνουσα προσέγγιση με την εργατική τάξη ή επιδίωξη της εκ νέου οικοδόμησης και ανανοηματοδότησης του ρόλου της ως κοινωνικού σταθεροποιητή;

 «Οι κοινωνικές σχέσεις συνίστανται σε ταξικές πρακτικές, ενώ εδώ οι κοινωνικές θέσεις είναι τοποθετημένες μέσα σε αντιθέσεις: οι κοινωνικές τάξεις μπορούν να νοηθούν μονάχα σαν ταξικές πρακτικές, όπου αυτές οι πρακτικές υπάρχουν μέσα σε αντιθέσεις, που στην ενότητα τους αποτελούν το πεδίο της πάλης των τάξεων».[1]

 Οι κοινωνικές σχέσεις της μεσαίας τάξης νοούνται και συγκροτούνται μέσα στο πεδίο της πάλης των τάξεων. Οι αντιθέσεις και οι αντιφάσεις που συνθέτουν την κοινωνική ολότητα, οι αντιθέσεις και οι αντιφάσεις που προσδιορίζουν την  κίνηση της μεσαίας τάξης επικαθορίζουν και το όλο πλαίσιο της  κοινωνικής της «λειτουργίας». Η διατύπωση και η επισήμανση του Νίκου Πουλαντζά είναι καίρια και εξαιρετικά ακριβής: «οι κοινωνικές τάξεις μπορούν να νοηθούν μονάχα σαν ταξικές πρακτικές».

 Και ακριβώς η «ταξική πρακτική» της μεσαίας τάξης φιλτράρεται και διαμεσολαβείται από την επικυριαρχία του δεδομένου τρόπου κοινωνικής και οικονομικής παραγωγής, ενώ, την ίδια στιγμή η εργατική τάξη προσδιορίζει «ποσοτικά» και «ποιοτικά» την μεσαία τάξη. Η «ταξική της πρακτική» συντίθεται αντιφατικά, η ίδια η συγκρότηση της είναι αντιφατική διότι στο εσωτερικό της αφενός μεν τέμνεται η διαδικασία του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής, αφετέρου δε διαφαίνονται οι συνέπειες του (του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής), ιδίως σε περιόδους βαθιάς οικονομικής-καπιταλιστικής κρίσης.

 Επειδή όμως η διαδικασία της κοινωνικής κίνησης δεν είναι ευθύγραμμο και γραμμικό, η κίνηση της μεσαίας τάξης, δύναται να ακολουθήσει «σταθεροποιητική» πορεία ακόμη και σε περιόδους βαθιάς και οξυμμένης οικονομικής-καπιταλιστικής κρίσης. Ας  «μπούμε» στον αναλυτικό «πειρασμό» να  ακολουθήσουμε ένα άλλο υπόδειγμα κατηγοριοποίησης της μεσαίας τάξης: «Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο κοινωνικά στρώματα για να δείξουμε τα δευτερεύοντα αποτελέσματα του συνδυασμού των τρόπων παραγωγής μέσα σ’ έναν κοινωνικό σχηματισμό πάνω στις τάξεις- είναι η περίπτωση της «εργατικής αριστοκρατίας» του Λένιν-, οι κατηγορίες- λόγου χάρη οι «υψηλές θέσεις» της γραφειοκρατίας και της διοίκησης για τις οποίες μιλάει ο Λένιν- και οι μερίδες».[2]

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο κοινωνικό μεσαίο  στρώμα ακριβώς για να καταδείξουμε τους όρους της «παρουσίας» και της «λειτουργίας» των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Ο όρος «κοινωνικά στρώματα» περιγράφει επακριβώς την αντιφατική συγκρότηση αυτών των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων, ως αποτέλεσμα της προσίδιας επιρροής και «εγχάραξης» του κυρίαρχου κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής. Ένα κρίσιμο ζήτημα που άπτεται της κοινωνικής απόθεσης των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων, σχετίζεται με το ζήτημα της πολιτικής τους εκπροσώπησης.

 Και κατά πως φαίνεται, παρά τις διαφοροποιήσεις και τις ρήξεις, δύο πολιτικά κόμματα θα διεκδικήσουν την πολιτική του εκπροσώπηση: η Ν.Δ και ο ΣΥΡΙΖΑ. Οι διαφοροποιήσεις και οι ρήξεις αφορούν την μη-ευθύγραμμη πολιτική εκπροσώπηση των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων. Με άλλα λόγια διατυπωμένο η κοινωνική και πολιτική της εκπροσώπησης δεν διαμεσολαβείται κύρια και μόνο από ένα πολιτικό κόμμα, ιδίως σε περιόδους βαθιάς οικονομικής κρίσης. Ακόμη και η πολιτική αντανάκλαση της κοινωνικής της κίνησης δεν διέπεται από τους «νόμους» μίας προσίδιας κοινωνικής «μονολιθικότητας» και πολιτικής  «στεγανότητας».

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Προηγούμενο άρθρο

ΣΥΡΙΖΑ – ΦΩΣ ΣΤΟ ΤΟΥΝΕΛ

Επόμενο άρθρο

Εργατικά Συνδικάτα και Πολιτικά Κόμματα