Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος και η Ελλάδα

«Ο πόλεμος αυτός έγινε για να ξαναμοιραστεί όλος ο κόσμος. Ο πόλεμος αυτός έγινε για να ορισθεί ποια από τις μηδαμινές σε αριθμό ομάδες των μεγάλων κρατών - η αγγλική ή η γερμανική -θα αποκτήσει τη δυνατότητα και το δικαίωμα, της καταδυνάστευσης και της   της Γης... Ο πόλεμος έλυσε το ζήτημα αυτό υπέρ της αγγλικής ομάδας. Και το αποτέλεσμα του πολέμου αυτού ήταν να έχουμε ασύγκριτα μεγαλύτερη όξυνση όλων των καπιταλιστικών αντιθέσεων». Β. Ι. Λένιν: 2ο Συνέδριο της Κ.Δ.: «Εισήγηση για τη διεθνή κατάσταση και τα βασικά ζητήματα της Κομμουνιστικής Διεθνούς», «Απάντα», εκδόσεις ΣΕ, τόμος 41, σελ. 217

Φέτος τον Αύγουστο συμπληρώνεται ένας αιώνας από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, έναν πόλεμο στον οποίο συμμετείχε και η χώρα μας, έναν πόλεμο που η λύση του δημιούργησε μια σειρά προβλημάτων – τα οποία έπειτα από περίπου δύο δεκαετίες θα καλούνταν εκ νέου η ανθρωπότητα να επιλύσει διά των όπλων... Ο πόλεμος αυτός, που άφησε στα πεδία των μαχών εκατόμβες θυμάτων – και υποθήκευσε πολύ περισσότερες ζωές για το εγγύς μέλλον της ανθρωπότητας… – χαρακτηρίστηκε στην αρχή ως «Ευρωπαϊκός» ή «Μεγάλος Πόλεμος».Ωστόσο, η ονομασία του «Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος», με την οποία επικράτησε να χαρακτηρίζεται, δόθηκε μόλις το 1917, όταν εισήλθαν στον πόλεμο και οι ΗΠΑ. Η επίσημη ονομασία «Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος» αποδίδεται στον Charles à Court Repington. O Repington, πρώην Βρετανός αξιωματικός και αργότερα πολεμικός ανταποκριτής των «Times», διέκρινε πρώτος απ’ όλους από τον Σεπτέμβριο του 1918 αυτό που έγινε εφιαλτική πραγματικότητα αργότερα: ότι αυτός ο πόλεμος δεν θα έθετε τέρμα στους πολέμους.

Η έναρξη της συμμετοχής

Ήταν 10 το πρωί της 29ης Μαΐου/11 Ιουνίου του 1917. Ολόκληρος ο κόσμος βρισκόταν παρασυρμένος στη δίνη ενός μεγάλου πολέμου που έμεινε στην ιστορία ως ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και μέσα σ’ αυτή τη δίνη η μικρή Ελλάδα βίωνε το δικό της δράμα. Εκείνη ακριβώς τη μέρα και ώρα ο Ελληνας πρωθυπουργός Αλέξανδρος Ζαΐμης ανέβαινε στο γαλλικό θωρηκτό «Μπρουίζ», που ήταν ελλιμενισμένο στον Πειραιά, για να συναντήσει τον Σαρλ Σελεσίν Ζονάρ, ύπατο αρμοστή των αυτοανακηρυσσόμενων «Προστάτιδων Δυνάμεων» της Ελλάδας (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), ύστερα από πρόσκληση του τελευταίου. Η συνάντηση των δύο ανδρών υπήρξε σύντομη και ο εκπρόσωπος των τριών ιμπεριαλιστικών δυνάμεων της εποχής, που τύγχανε να είναι και οι κύριες δυνάμεις της ΑΝΤΑΝΤ, του ενός εκ των δύο αντιμαχόμενων στρατοπέδων, δεν έδειχνε να έχει καιρό για χάσιμο. Χωρίς καθυστέρηση, επέδωσε στον Ελληνα πρωθυπουργό μια άκρως προκλητική τελεσιγραφική διακοίνωση, η οποία έλεγε:«Κύριε πρόεδρε, αι προστάτιδες της Ελλάδος Δυνάμεις, απεφάσισαν ν’ αποκαταστήσουν την ενότητα του Βασιλείου, χωρίς να θίξουν τας μοναρχικάς συνταγματικάς διατάξεις, ας έχουσιν εγγυηθή εις την Ελλάδα. Επειδή η Αυτού Μεγαλειότης ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος παρεβίασε, προφανώς εξ ιδίας πρωτοβουλίας το Σύνταγμα, του οποίου εγγυήτριαι τυγχάνουν η Γαλλία, η Μεγάλη Βρετανία και η Ρωσία, έχω την τιμή να δηλώσω εις την Υμετέραν Εξοχότητα, ότι ο Βασιλεύς απώλεσε την εμπιστοσύνην των Προστατίδων Δυνάμεων και ότι αύται, θεωρούσιν ότι απηλλάγησαν των έναντι αυτού υποχρεώσεων, αίτινες απορρέουσιν εκ των δικαιωμάτων της προστασίας αυτών. Εχω επομένως ως αποστολήν, επί τω σκοπώ αποκαταστάσεως της συνταγματικής νομιμότητος, να αξιώσω την παραίτησιν της Α.Μ. του Βασιλέως Κωνσταντίνου, όστις θέλει υποδείξει μεταξύ των κληρονόμων του, εν συμφωνία με τας Προστάτιδας Δυνάμεις, τον Διάδοχον Αυτού. Είμαι υποχρεωμένος να ζητήσω απάντησιν εντός προθεσμίας είκοσι τεσσάρων ωρών. Δεχθήτε παρακαλώ Κύριε τη διαβεβαίωσιν της εξόχου προς Υμάς εκτιμήσεως.Ενα από τα όπλα που πρωτοδοκιμάστηκε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο: τα αεροπλάνα! ΖΟΝΝΑΡ».Μετά την επίδοση της τελεσιγραφικής διακοίνωσης ο Ζονάρ ξεκαθάρισε προφορικώς στο Ζαΐμη ότι οι Προστάτιδες Δυνάμεις δε θα δέχονταν ως αντικαταστάτη του Κωνσταντίνου το διάδοχο Γεώργιο κι ότι αν η ελληνική κυβέρνηση προέβαλε αντίσταση αρνούμενη να συμμορφωθεί με τις ανωτέρω απαιτήσεις τους, δε θα δίσταζαν να μεταβάλουν την Αθήνα σε σωρό ερειπίων.Χωρίς αμφιβολία η κατάσταση ήταν κάτι παραπάνω από δύσκολη για το μονάρχη της Ελλάδας, πολύ περισσότερο που η χώρα εδώ και πολύ καιρό ήταν χωρισμένη σε δύο στρατόπεδα. Ετσι το απόγευμα της ίδιας ημέρας συνήλθε το Συμβούλιο του Στέμματος με τη συμμετοχή πρώην πρωθυπουργών και των αρχηγών των κομμάτων της Βουλής και μετά από δίωρη συνεδρίαση αποφάσισε την αποδοχή των όρων της τελεσιγραφικής διακοίνωσης του Ζοννάρ, την αποχώρηση δηλαδή από την Ελλάδα, χωρίς να παραιτηθεί, του Βασιλέως Κωνσταντίνου και την τοποθέτηση στη θέση του στο θρόνο του γιου του Αλέξανδρου. Τις αποφάσεις αυτές μετέφερε προς τον Ζονάρ με επιστολή του, το ίδιο βράδυ, ο πρωθυπουργός Αλ. Ζαΐμης. Η αναχώρηση επομένως του Κωνσταντίνου ήταν πλέον ζήτημα ωρών ενώ ταυτόχρονα η χώρα έμπαινε στη δίνη καινούριων εξελίξεων, χωρίς φυσικά να βγαίνει από την κοινωνικοπολιτική κρίση στην οποία την είχε βάλει ο πόλεμος. Ας δούμε πώς φτάσαμε ως αυτό το σημείο.

Η Ελλάδα κατά την έναρξη του πολέμου

Την εποχή που ξέσπασε ο Μεγάλος Πόλεμος η Ελλάδα είχε βγει μέσα από δύο Βαλκανικούς Πολέμους που την είχαν ενισχύσει εδαφικά. Η εδαφική επέκταση του ελληνικού κράτους από τα 63.211 τετραγωνικά χιλιόμετρα έφτασε στα 120.308 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο πληθυσμός από τα 2.631.912 κατοίκους έφτασε στα 4.718.221 κατοίκους. Η επέκταση του κράτους προς την κατεύθυνση της Ηπείρου, των νησιών του Αιγαίου και της Κρήτης, ιδιαίτερα δε προς τη Μακεδονία, άλλαζαν εντελώς την εικόνα του11. Νέες δυνατότητες ανοίγονταν για την ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού και νέα προβλήματα αναφύονταν. Σε γενικές γραμμές η βάση πάνω στην οποία κινούνταν ο ελληνικός καπιταλισμός ήταν εξαιρετικά ασταθής κι αυτό δεν οφειλόταν μόνο στην καθυστέρηση ανάπτυξης που παρουσίαζε συγκρινόμενος με τον καπιταλισμό της Δυτικής Ευρώπης. Εκείνη την περίοδο, λόγω της κρίσης του, σε αστάθεια βρισκόταν ολόκληρο το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα ενώ η ελληνική αστική τάξη είχε επιπροσθέτως να αντιμετωπίσει και το μεγάλο πρόβλημα της αφομοίωσης των νέων εδαφών και πληθυσμών που είχαν περιέλθει στην κατοχή της μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Επίσης εδώ πρέπει να συνυπολογίσουμε και τη σύμφυση του ελληνικού με το ξένο κεφαλαίο διαφορετικών ισχυρών καπιταλιστικών κρατών που προκαλούσε διαιρέσεις και τριγμούς στο εσωτερικό της ελληνικής μπουρζουαζίας. Βεβαίως αρχικά η ελληνική μπουρζουαζία φαινόταν να κρατά ουδετερότητα στον πόλεμο. Η ουδετερότητα απέναντι στον πόλεμο, στο ξεκίνημά του ήταν μια αναγκαιότητα για την κυρίαρχη τάξη, την οποία δεν μπορούσε να αμφισβητήσει κανείς. Επιπλέον, ήταν και μια λαϊκή απαίτηση. Με την πολιτική της ουδετερότητας συμφωνούσαν αρχικά όλες οι πολιτικές παρατάξεις της άρχουσας τάξης αν και, όπως ορθώς έχει αναφερθεί «ο Ελευθέριος Βενιζέλος θα εκδηλώσει από τις πρώτες μέρες της ευρωπαϊκής κρίσης την απόφασή του να συμπορευτεί με τις Δυνάμεις της Συνεννοήσεως», δηλαδή με τις δυνάμεις της ΑΝΤΑΝΤ. Αλλά τότε, πού κυρίως οφείλεται η αρχικώς ουδετερόφιλη στάση του Βενιζέλου; Πέραν των όσων έχουμε αναφέρει, οφείλουμε να προσθέσουμε πως υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδας εκείνο το διάστημα ήταν και η Μ. Βρετανία, επειδή τούτο υπαγόρευαν τα συμφέροντά της στην Εγγύς και στην Απω Ανατολή. «Οι ιμπεριαλιστές - έγραφε, ορθώς, ο Στάλιν σε ένα άρθρο του το 1918 - θεωρούσαν πάντα την ανατολή σαν βάση της ευημερίας τους. Μήπως τα αμέτρητα φυσικά πλούτη των χωρών της Ανατολής (βαμβάκι, πετρέλαιο, χρυσάφι, κάρβουνο και μεταλλεύματα) δεν ήταν το «μήλον της Εριδος» για τους ιμπεριαλιστές όλων των χωρών; Ετσι εξηγείται ουσιαστικά το γεγονός, ότι πολεμώντας για την Ευρώπη και φλυαρώντας για τη Δύση, οι ιμπεριαλιστές ποτέ δεν έπαψαν να σκέφτονται την Κίνα, τις Ινδίες, την Περσία, την Αίγυπτο, το Μαρόκο, γιατί στην πραγματικότητα επρόκειτο πάντα για την ανατολή. Ετσι εξηγείται κυρίως ο ζήλος που δείχνουν για την τήρηση της «τάξης» και του «νόμου» στις χώρες της Ανατολής. Αλλιώς δε θα ήταν εξασφαλισμένα τα βαθιά μετόπισθεν του ιμπεριαλισμού». Σε σχέση με την Ελλάδα, τα αγγλικά συμφέροντα στην Ανατολή υπαγόρευαν την ελληνική ουδετερότητα στο βαθμό που ουδέτερη παρέμενε και η Οθωμανική Αυτοκρατορία, στο βαθμό δηλαδή που η σταθερότητα παρέμενε ακλόνητη στην Εγγύς Ανατολή. Τη θέση αυτή η βρετανική πολιτική ηγεσία την εξέφρασε απερίφραστα στον Ελ. Βενιζέλο τον Αύγουστο του 1914, όταν εκείνος έθεσε το ερώτημα στις δυνάμεις της ΑΝΤΑΝΤ αν θα θεωρούσαν σύμμαχό τους την Ελλάδα στην περίπτωση που η τελευταία αναγκαζόταν να υπερασπίσει στρατιωτικώς τη Σερβία από επίθεση της Τουρκίας ή της Βουλγαρίας. «Εφ’ όσον η Τουρκία παρέμεινεν ουδετέρα, η Ελλάς έδει να παραμείνη ουδετέρα. Εν εναντία όμως περιπτώσει η Μεγάλη Βρετανία ήτο πρόθυμος να δεχτεί την Ελλάδα ως Σύμμαχον», έλεγε η αγγλική απάντηση που όμως δεν έκανε την παραμικρή νύξη για τη Βουλγαρία, γεγονός που υποδήλωνε ότι γι’ αυτή τα αγγλικά σχέδια δε συναρτόνταν από τη στάση του τουρκικού παράγοντα. Πολύ σύντομα το παζλ της αγγλικής πολιτικής θα αποκάλυπτε και άλλα κομμάτια του.

Ο διχασμός της ελληνικής αστικής τάξης

Στο εσωτερικό  της Ελλάδας η κυρίαρχη τάξη που είχε οργανικούς δεσμούς με το ξένο κεφάλαιο άρχισε να διχάζεται κι διχασμός αυτός έβρισκε την πλήρη έκφρασή του στους πολιτικούς της εκπροσώπους. Η μία πτέρυγα της, με ηγέτη τον βασιλιά Κωνσταντίνο έκλινε προς το μέρος των Κεντρικών Δυνάμεων. Η άλλη, με ηγέτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο τασσόταν ανεπιφύλακτα με το μέρος της ΑΝΤΑΝΤ. Η γερμανόφιλη πτέρυγα εμφανιζόταν με το σύνθημα της ουδετερότητας, όχι όμως από αντιπολεμική διάθεση αλλά από ψυχρό υπολογισμό. Η στάση της Αντατόφιλης πλευράς, υπαγορευόταν από την ταύτιση συμφερόντων του ισχυρού τμήματος του ελληνικού κεφαλαίου με το δυτικοευρωπαϊκό και ιδιαίτερα με το αγγλικό κεφάλαιο, που είχε σφυρηλατηθεί από την εποχή της ίδρυσης του νεοελληνικού κράτους.

Στις 21 Σεπτέμβρη του 1915 η Βουλγαρία κήρυξε γενική επιστράτευση και στις 4 Οκτώβρη μπήκε επισήμως στον πόλεμο, στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων. Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 30 Σεπτέμβρη πολεμικός στόλος της ΑΝΤΑΝΤ κατέπλευσε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης και την επομένη τα «συμμαχικά» στρατεύματα άρχισαν να αποβιβάζονται και να λαμβάνουν πολεμική διάταξη. Οι δυνάμεις της ΑΝΤΑΝΤ επεκτάθηκαν όλο το 1916. Η Μακεδονία και η Θεσσαλονίκη τελούσαν υπό γαλλικό στρατιωτικό νόμο, τα ελληνικά παράλια ελέγχονταν πλήρως από το στόλο της, στον Πειραιά αποβιβάστηκαν «συμμαχικά» στρατεύματα και προς τα τέλη Νοέμβρη του ιδίου έτους επιχειρήθηκε η κατάληψη της Αθήνας με αιματηρά αποτελέσματα αφού ελληνικά τμήματα ατάκτων αντιστάθηκαν ενώ οβίδες από τα «συμμαχικά» πλοία έπλητταν το Ζάππειο και τα ανάκτορα.Στα τέλη του 1916 η χώρα χωρίστηκε ουσιαστικά στα δύο. Το ζήτημα της συμμετοχής ή όχι στον πόλεμο ταλάνισε την πολιτική ζωή της χώρας όλο το 1915 και το 1916. Οι κυβερνήσεις ανεβοκατέβαιναν αλλά στο επίκεντρο πάντοτε βρίσκονταν οι δύο βασικές παρατάξεις στις οποίες αναφερθήκαμε πιο πριν. Ετσι στις 16/29 Αυγούστου του 1916 ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη βενιζελικό κίνημα το οποίο βεβαίως κατάφερε να επικρατήσει με τις γαλλικές λόγχες. Λίγο αργότερα στη συμπρωτεύουσα έφτασε ο ίδιος ο Βενιζέλος και το Οκτώβρη του ιδίου έτους σχημάτισε κυβέρνηση. Η κυβέρνηση του Βενιζέλου δεν άργησε να δώσει πλήρη διαπιστευτήρια στις δυνάμεις της ΑΝΤΑΝΤ αφού στις 24 Νοέμβρη 1916 κήρυξε τον πόλεμο κατά τη Γερμανίας. Κι αυτές φυσικά της το ανταπέδωσαν όταν προκάλεσαν την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου και τη βοήθησαν να θέσει υπό τον έλεγχό της όλη τη χώρα.

Επίλογος

Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος εγκατέλειψε την Ελλάδα μαζί με την οικογένειά του στις 2/15 Ιούνη του 1917 από τη Σκάλα Ωρωπού και μέσω Ιταλίας εγκαταστάθηκε στην Ελβετία. Την επομένη της αναχώρησής του ο Λένιν σε άρθρο του στην «ΠΡΑΒΝΤΑ» έγραφε20: «“Κάτω από την πίεση της συμμαχικής διπλωματίας ο βασιλιάς Κωνσταντίνος (της Ελλάδας) υπόγραψε την παραίτησή του από το θρόνο” - αυτά γράφει απ’ αφορμή την παραίτηση η εφημερίδα του κυρίου Μιλιουκόφ, πρώην υπουργού Εξωτερικών στην Προσωρινή “επαναστατική” κυβέρνηση. Την Ελλάδα τη στραγγάλισαν οι κύριοι σύμμαχοι διπλωμάτες προκαλώντας στην αρχή το βενιζελικό κίνημα (Ο Βενιζέλος είναι πρώην υπουργός του Κωνσταντίνου που πέρασε στην υπηρεσία του αγγλικού κεφαλαίου), αποσπώντας ένα μέρος του στρατού, αρπάζοντας με τη βία ένα μέρος του ελληνικού εδάφους, και τέλος, εξαναγκάζοντας με την “πίεσ稔 το “νόμιμο” μονάρχη να παραιτηθεί, δηλαδή επιβάλλοντας μια επανάσταση από τα άνω. Τι είδους ήταν και είναι αυτή η “πίεση” το ξέρει ο καθένας: ασκήθηκε πίεση με την πείνα, την Ελλάδα την απόκλεισαν τα πολεμικά καράβια των Αγγλογάλλων και των Ρώσων ιμπεριαλιστών, την Ελλάδα την άφησαν χωρίς ψωμί... Αυτή είναι η πραγματικότητα του ιμπεριαλιστικού πολέμου».Τα σχόλια περιττεύουν. Τα πράγματα είχαν ακριβώς όπως τα περιγράφει ο Λένιν και τα όσα επακολούθησαν τον δικαιώνουν πλήρως. Ο Βενιζέλος ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη στις 12/25 Ιούνη του 1917 και την επομένη το βράδυ ήταν στον Πειραιά. Στην Αθήνα οδηγήθηκε με την προστασία των γαλλικών λογχών αφού η πρωτεύουσα είχε καταληφθεί από τα γαλλικά στρατεύματα21. Η κυβέρνησή του ορκίστηκε στις 14/27 Ιούνη και μία μέρα μετά έμπασε τη χώρα και επισήμως στον πόλεμο διακόπτοντας τις διπλωματικές σχέσεις με τις Κεντρικές Δυνάμεις. Σε λίγο στο εσωτερικό της χώρας επιβλήθηκε μια «κεκαλυμμένη δικτατορία». (Δημοσιεύτηκε στην έντυπη "ΑΛΛΗ ΑΠΟΨΗ")

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Προηγούμενο άρθρο

Διακοπές μόνο ένας στους τέσσερις…

Επόμενο άρθρο

Διακήρυξη του Εθνικού Συμβουλίου κατά των Ναρκωτικών (ΕΣΥΝ): Να ενταθεί η πάλη και η δράση ενάντια σε όλα τα ναρκωτικά