H ποιητική έγκληση του Οδυσσέα Ελύτη

Γράφει ο Σίμος Ανδρονίδης, υποψήφιος διδάκτορας ΑΠΘ

«Αυτός αυτός ο κόσμος ο ίδιος κόσμος είναι Των ήλιων και του κονιορτού της τύρβης και του απόδειπνου Ο υφάντης των αστερισμών ο ασημωτής των βρύων Στη χάση του θυμητικού στο έβγα των ονείρων Αυτός ο ίδιος κόσμος αυτός ο κόσμος είναι Κύμβαλο κύμβαλο και μάταιο γέλιο μακρινό». (Οδυσσέας Ελύτης, ‘Άξιον Εστί’, 1979).

Ο παντοτινός εραστής του «φωτός» και τους γαλάζιου Οδυσσέας Ελύτης «φώτισε» με τον ποιητικό του λόγο την ίδια την ανθρώπινη πράξη. Η ποιητική του έγκληση συμφύθηκε οργανικά με το φως, με τον έρωτα και με την «γλυκιά αλμύρα» της θάλασσας. Κάθε λέξη του και ένας μικρός κόκκος άμμου που «αγκαλιάζει» όλες τις θάλασσες του κόσμου, όλο το φως της βαθιάς ανθρώπινης υπόστασης και αξιοπρέπειας. Το βαθύ και κάποτε «σκοτεινό» γαλάζιο της θάλασσας και του ουρανού μετουσιώθηκε σε ένα ποιητικό αποτύπωμα που «εμβαπτίστηκε» στα νάματα και στα «δράματα» της ανθρώπινης ζωής.

Διαβάζοντας το ‘Άξιον Εστί’, διεισδύεις σε έναν «άλλο» κόσμο, σε έναν κόσμο που συμπυκνώνεται σε όλον λόγω της παρουσίας του ανθρώπου. Στην προμετωπίδα αυτού του σπουδαίου ποιητικού έργου τίθεται ο άνθρωπος, ο άνθρωπος που στην πορεία της ζωής του ενσωματώνει εκείνα τα χαρακτηριστικά που θεμελιώνουν και συγκροτούν την πρωταρχική και πρωτόλεια έννοια της ποίησης. Γιατί αυτό είναι το Άξιον Εστί’: η πρωταρχική, η θεμελιώδης έννοια της ποίησης, μίας ποίησης που γίνεται «σώμα» και βίωμα, πράξη και φως. Αυτός ο ποιητικός «ωκεανός» νοημάτων και αξιών χαράζει εκ νέου τα βάσανα και τα ανθρώπινα πάθη, την ίδια στιγμή που λόγω του «καθαρτήριου» λόγου της ποίησης τα ανάγει στο φως και στο χρόνο.

Το Άξιον Εστί’ εγχαράζει τα όρια της ιστορικής πορείας του Ελληνισμού, ανανοηματοδώντας και τροφοδοτώντας με ποίηση τις κομβικές στιγμές της πορείας του. Η κάθε μικρή πετρούλα, το κάθε αμπέλι, το κρασί που ρέει άφθονο μετασχηματίζονται σε ποίηση, ή αλλιώς σε «μάρτυρες» της πορείας του Ελληνισμού, ακριβώς διότι και η μικρή πετρούλα που «φιλτράρει» το φως χαράζει, σε τούτη την μικρή γωνιά του κόσμου, τα νοήματα του ποιητικού λόγου.

«Στην αρχή το φως Και η ώρα η πρώτη που τα χείλη ακόμη στον πηλό δοκιμάζουν τα πράγματα του κόσμου Αίμα πράσινο και βολβοί στη γη χρυσοί Πανωραία στον ύπνο της άπλωσε και η θάλασσα γάζες αιθέρος τις αλευκάντες κάτω απ’ τις χαρουπιές και τους μεγάλους όρθιους φοίνικες Εκεί μόνος αντίκρισα τον κόσμο κλαίγοντας γοερά».[1]

Εν αρχή ην το φως. Κι έπειτα σιωπή… Σιωπή για να μπορέσει να στοχαστεί και να αφουγκραστεί ο ποιητής, να  αφουγκραστεί τα «πράγματα του κόσμου». Στέκεται μόνος ατενίζοντας το φως, εκείνη την κρίσιμη στιγμή που η κάθε του λέξη, το κάθε του εμφύσημα στο χαρτί μετρούν σαν «χρυσάφι». Μέσα από την ομορφιά της οργιαστικής βλάστησης, μέσα από το θαλάσσιο «πέρασμα» ο ποιητής «αντίκρισε τον κόσμο, κλαίγοντας γοερά». Και το δάκρυ μετασχηματίστηκε σε ποίηση, σε «ζώσα μορφή» που ξεδιαλύνει τις μακραίωνες «γωνίες» της σιωπής.

Ο ποιητής κινείται πέρα από την θεμελιώδη και ακατανίκητη «πράξη» του φωτός. Αποκτά ποιητική «ύλη» και έρμα που «ταγγίζει» το ποιητικό φως και το μεταφέρει σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της οικουμένης, έχοντας ως βάση τις αμμουδιές, την θάλασσα και τους «μεγάλους όρθιους φοίνικες». Και το δικό του δάκρυ αφουγκράζεται και «σφουγγίζει» τον ανθρώπινο πόνο. Γιατί η ποίηση ισοδυναμεί με το ανθρώπινο «δάκρυ» για τα τρέχοντα και τα μελλούμενα. Γιατί ποίηση σημαίνει πολιτική καταγγελία και πράξη που νοηματοδοτεί εκ νέου την κίνηση του ανθρώπου πάνω στη γη.

«Η ώρα τρεις της νύχτας λάλησε μακριά πάνω απ’ τα παραπήγματα ο πρώτος πετεινός Είδα για μια στιγμή τους Όρθιους Κίονες τη Μετόπη με Ζώα Δυνατά και Ανθρώπους φέρνοντας Θεογνωσία Πήρε όψη ο Ήλιος. Ο Αρχάγγελος ο αεί δεξιά μου Αυτός εγώ λοιπόν και ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας!».[2]

Αυτός ο κόσμος «ο μικρός, ο μέγας» περικλείει την φύση και το φως, το νερό και τον άνθρωπο. Και ο άνθρωπος ακούει τους χτύπους αυτού του σχεδόν «μαγικού» κόσμου. Ο ποιητής αφουγκράζεται την «ανάσα» του κόσμου τούτου, «είδε για μια στιγμή τους Όρθιους Κίονες», τα πλέρια αρχιτεκτονικά μέλη, το άγγιγμα του Θεού πάνω στη γη και βροντοφώναξε: ‘Αυτός εγώ λοιπόν και ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας’! Ο μέγας στην απλότητα του και ο μικρός στην ολότητα του. Και στο κέντρο αυτού του κόσμου, του καμωμένου από φως, στέκει ο αγέρωχος ποιητής που με όπλο του τις λέξεις που «πλάθουν» τον ελληνικό λόγο στοχάζεται πάνω στην ανθρώπινη αναγκαιότητα.

Ο Οδυσσέας Ελύτης «πλάθει» έναν «νέο» τύπο ανθρώπου: εκείνο τον ιδεατό ανθρώπινο τύπο που συμφύεται οργανικά με την φύση και με τα πλάσματα που απαρτίζουν την φύση. Η κάθε λέξη που εκστομίζει αυτός ο ιδεατός άνθρωπος «μεταγγίζει» νοήματα και όνειρα «όρθιων κιόνων» συγκροτώντας εκ νέου την ίδια την «μεγάλη» ζωή. «Μικρός και μέγας» τούτος ο κόσμος, «μικρός» στην  όψη αλλά «μέγας» στο εύρος ο άνθρωπος, ο άνθρωπος της δράσης και του πράττειν.

«Πήραν  άλλοι τη γνώση και άλλοι την ισχύ το σκοτάδι με κόπο χαράζοντας και μικρές προσωπίδες, τη χαρά και τη θλίψη στη φθαρμένη την όψη αρμόζοντας».[3]

Και ο ποιητής «μετάγγισε» φως στο σκοτάδι. Έλαβε το αιώνιο και διαχρονικό «δώρο» της ποίησης, και «κατέκαψε» με φως και με ποίηση τις «χαράδρες» της ζωής. Τι άλλο να ζητήσεις από ένα ποιητικό έργο που σε κάθε του βήμα «μεταγγίζει» ζωή και όνειρα; Φως και «αλάτι»; Το Άξιον Εστί εμποτίζει το δάκρυ μέσα στην φθορά του χρόνου, προσεγγίζοντας τα «αιώνια ύψη» της βαθιά ανθρώπινης ποίησης, της ποίησης που θέτει στο επίκεντρο της το ανθρώπινο δάκρυ και την ανθρώπινη χαρά.

«Σα να μην ήτανε άλλος δρόμος πάνω σ’ ολάκερη τη γη για να περάσει η Άνοιξη παρά μονάχα αυτός, και να τον είχαν πάρει αμίλητοι, κοιτάζοντας πολύ μακριά, πέρα απ’ την άκρη της απελπισιάς, τη Γαλήνη που έμελλαν να γίνουν, οι νέοι με τα πρησμένα πόδια που τους έλεγαν αλήτες, και οι άντρες, και οι γυναίκες, και οι λαβωμένοι με τον επίδεσμο και τα δεκανίκια».[4] Και αυτοί «οι νέοι με τα πρησμένα πόδια που τους έλεγαν αλήτες» υπερέβησαν την ναζιστική φρίκη και τον θάνατο, τότε και για πάντα.

Σχόλια

• Δεν υπάρχουν σχόλια για αυτό το άρθρο.

Δεν σας επιτρέπεται η υποβολή σχολίων. Παρακαλούμε συνδεθείτε.

Προηγούμενο άρθρο

«Σχεδία Μνήμης»: Στάση Θεσσαλονίκη

Επόμενο άρθρο

Η «Σχεδία Μνήμης» ταξιδεύει στη Θεσσαλονίκη